Focail Liom Focail Leat

'Ní chuirfidh mé araoid ar bith ort, go dtí amárach.' 

Sin é a dúirt sí liom. Bhioraigh mo dhá chluais. Ní raibh an focal sin, araoid, cloiste agam, roimhe, agus, mar a thuigfeá, chuir mé neart ceisteanna uirthi faoin bhfocal. Is iomaí úsáid a d'fhéadfá a bhaint as, mar fhocal. 

Sa chás thuasluaite, ní raibh sí ag dul ag cur isteach ná amach orm go dtí an lá dár gcionn, ach, mar a tharla sé, ní raibh aon ní eile ag cur araoide orm, faoin am sin, ach an focal é féin. Go deimhin, dá mbeinn cantalach, b'fhéidir go mbeadh sé níos fearr di gan araoid ar bith a chur orm, i bhfocal eile, b'fhéidir go mbeadh sé níos fearr dá n-éistfeadh sí liom!

Anois, nach aoibhinn don déagóir ag a bhfuil máthair nach gcuireann araoid ar bith air faoi na héadaí a chaitheann sé, mar is léir gur duine réchúiseach atá inti, mar mháthair. 

'Diabhal araoid ach ag léamh leis.' a scríobh Joe Steve Ó Neachtain (ag caint linn fhéin, lch 135) nuair nár thug an múinteoir aird ar bith ar féin ná ar a chairde (beidh ort an leabhar a léamh, le tuiscint a fháil ar an scéal greannmhar sin, a léitheoir), agus, ina leabhar 'Idir Neamh is Talamh,' ar leathanach 60, scríobh Joe, 'Níor iompair Antaine aon fhaitíos; más duine nó beithíoch a bhí tar éis geit a bhaint as, bheadh graithe dá dhícheall aige dá gcuirfeadh sé aon araoid air.' Dá mbeadh ciall ar bith ag an duine nó beithíoch sa ghearrscéal sin, bheadh sé chomh maith dóibh gan a bheith ag cur as d'Antaine, cheapfainn. 

Tuilleadh samplaí d'úsáid an fhocail le feiceáil anseo, ar shuíomh gréasáin gaois.ie. 

Seanfhocal nó dhó, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Ná cuir aon araoid orthu is ní chuirfidh siad aon mhí-aighneas ort. (Fearg)

Ná cuir earaoid ar dhuine nó go gcuire sé earaoid ort. (Neamhspleáchas) 

Cá bhfágfadh sé é?

Meas tú, a léitheoirí, an ionann géinte agus mianach? Má tá rud 'san fhuil' ag duine, an mbaineann sé sin le dúchas, nó le mianach, nó le géinte, bhur mbarúil?

Tharla sé go raibh mé ag labhairt le bean, níl sé i bhfad ó shin, agus dúirt sí, faoi fhear ar a haithne atá homaighnéasach, nach aon ionadh go bhfuil sé homaighnéasach mar tá uncail leis atá homaighnéasach, chomh maith, dar léi. 

'It's in his genes.' a dúirt sí liom.

Anois, níl a fhios agam fúibhse, a léitheoirí, ach níor chuala mise aon duine ag rá liomsa, riamh, ná le haon duine heitrighnéasach eile ar m'aithne, nach aon ionadh go bhfuileamar heitrighnéasach, mar go bhfuil sé sna 'genes' againn, ach sin scéal eile. 

Le fírinne a gclaonta gnéasach ceilte ag go leor daoine, thar na blianta, mar gheall ar bhrú éigin ón tsochaí thart orthu, ní dóigh liom gur féidir le haon duine againn a bheith cinnte céard a d'fhéadfadh a bheith sna géinte againn ónár sinsear romhainn; gan trácht ar na daoine bochta sin nach bhfuil in ann theacht ar aon eolas maidin lena ngéinte. 

Pé scéal é, tá eolaithe ann a chreideann go bhfuil i bhfad níos mó ná géinte i gceist le claonadh gnéis, agus, dar ndóigh, tá an díospóireacht faoi dhúchas agus oiliúint ann, freisin.  

An féidir le hoiliúint, nó le brú, nádúr an duine a athrú nó a mhúnlú? Nó, an bhfuil ceilt á dhéanamh ag daoine ar an rud atá san fhuil acu, nó ina nádúr, ar fhaitíos na bhfaitíos? An bhfuil fírinne an scéil inár ngéinte? 'Bhfuil dúchas an duine sa ghníomh nó sa ghéin? 

Seanfhocail ón leabhar 'Seanfhocla Chonnacht' daoibh, a léitheoirí,

Aithníonn ciaróg ciaróg eile. (Dúchas)

An rud atá sa smior, ní féidir a bhaint as an gcnáimh. (Dúchas)

Siúl an chait ag an bpisín. (Dúchas)

An rud a bhíos sa bhfuil bíonn sé sa bhfeoil. (Dúchas)

An soitheach a mbíonn an fíon ann, fanann an mianach sa gclár. 
(Dúchas)

Is treise oiliúint ná oideachas. (Béasa)

Is treise dúchas ná oiliúint.  (Dúchas)

Ní buí ón ngréin ach buí ó nádúr. (Dúchas)

Nuair a scapas an gaol scapann an nádúr. (Gaol)

Galar agus Grá

Cá dtosóidh mé? 

Leis an leabhar nua atá scríofa ag Lynn Ruane, b'fhéidir? Leis an duine, le hAlzheimers, atá mar chuid dár saol, le blianta fada? Le scéal Nora Owens ar chlár Ray D'Arcy ag an deireadh seachtaine? Nó, an dtosóidh mé le Sióg s'againne?

Ar bhealach, tá baint acu uilig leis an mblagmhír seo. 

Blianta ó shin, d'fhreastail mé ar lá faisnéise a bhí eagraithe ag Feidhmeannacht na Seirbhísí Sláinte. Teacht le chéile a bhí ann, agus é eagraithe ag an FSS le go mbeadh deis ag cúramóirí tuiscint níos fearr a fháil ar an ngalar Alzheimers. 

(Mo chuimhne, chuala mé fear, tráth, ag tabhairt 'Aul-timers' ar an ngalar Alzheimers, mar sin an focal a chuala a chluasa, is dócha; ach, cé gur tráthúil an focal a chuala a chluasa, agus cé gur minic go dtagann néaltrú soithíoch le seanaois, ní gá gur ionann an scéal le hAlzheimers.)

Ar aon nós, cumasaíonn faisnéis/foghlaim/taithí an duine, de réir a chéile, agus d'fhoghlaim mé go leor ón lá faisnéise sin. Is iomaí duine atá dall ar an bhfírinne, fiú nuair atá fianaise os a chomhair amach, agus cuidíonn faisnéis, nuair is gá, le fíricí a thabhairt chun solais.

Táim den bharúil, go minic, gur féidir le duine bheith caoch, nuair atá grá dá dhalladh. Bíonn sé crua ar dhaoine áirithe, feictear dom, glacadh le cora an tsaoil; is cuma athair, máthair, páiste, páirtí, nó fiú cara i mbaol tinnis, goineann galar grá, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. 

Mar a deir an seanfhocal, laghdú gach anró é a roinnt. Is fiú leabhar Lynn Ruane a léamh, agus scéal Nora Owens a chloisteáil, mar go dtuigeann a dtaithí néaltrú. Ní hionann chuile scéal, agus ní hionann taithí aon chúramóir, ach fágann néaltrú a lorg. 

Ní raibh a fhios agamsa, go dtí i mbliana, go dtagann néaltrú ar sheanchait, freisin. Cé nach ionann duine agus ainmhí, ar ndóigh, d'aithin mo thaithí na comharthaí; tá Sióg s'againne ag dul in aois, agus tá cor i mbóthar a shaoil.  

Le galar, méadaíonn cúram. Le cúram, méadaíonn grá.

Seanfhocail agus Nathanna Cainte

Mise mé féin, ach cé hé thusa?

Dar leis an leabhar Seanfhocla Chonnacht, is éard atá i gceist leis an seanfhocal sin thuas, 'níl a fhios againn intinn an duine eile.'

Ar ndóigh, tá sé sin fíor. Is cuma céard a cheapann tusa ná mise faoi ráiteas nó faoi thuairisc a chloiseann nó a léann muid, i ndáiríre, ní féidir a bheith cinnte céard atá taobh thiar den smaoineamh a thugann beatha don rá béil a chloistear, nó don bhualadh méire a léitear. 

Is cuma cá mbím, feicim agus cloisim neart tuairimí á roinnt. Bíodh stampa nó tír nó duine i gceist, bíonn dhá thaobh ar an mbád, agus roghnaíonn daoine an taobh is ansa leo féin.

Ní hionann moráltacht aon duine, ach is minic go dtagann beirt nó triúr, nó slua, le chéile, agus seolann siad uilig ar an mbád céanna, ó tharla an ghaoth ag séideadh i dtreo a fheileann dóibhsean. 

Chuile dhuine lena phaidrín agus lena chlocha féin, is dócha...athrú aeráide a fheileann, ar bhealach, nuair nach féidir an dá thrá a fhreastal, seans. 

Ní lia duine ná barúil, agus bíonn claonadh nó fabhar i gceist, fiú i ngan fhios, go minic. 

An féidir fanacht ar an gclaí? An féidir leis an mhaith an lámh in uachtar a fháil ar an olc? Ceist mhaith, agus is dóichí ná a mhalairt go mbraitheann an freagra ar mheon agus ar thuairim an duine.

Mise mé fhéin, ach cé hé thusa?

Ciúin Ciontach

Bíonn ciúin ciontach, go deimhin...shílfeá nach leáfadh an t-im ina béal, ar maidin.

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Ná trust ciúin ciontach.  (Tost)

Beir ar an abhainn sula dtéir chun an fhuarlaigh. (Breathnú Romhat)

Níl cnocáinín aerach nach fogas dó móinín fraoigh, 

ná gleann domhain gan abhainn a bheith ag dul tríd; 

Tá rotha an tsaoil ina shodar agus gan aon chónaí faoi, 

Agus ní hiondúil an sonas gan an donas a bheith ina orlaí thríd. (Maith) 

Focla Nach mBriseann Fiacla

De réir mar atáim ag dul anonn in aois, táim ag foghlaim. Táthar ann a déarfadh go bhfuilimid i gcónaí ag foghlaim agus, go deimhin, tá an méid sin fíor, ach táthar ann, chomh maith, nach dtuigeann anois, agus nach dtuigfidh go brách, go bhfuil ceachtanna le foghlaim ónár dtaithí saoil, agus gur fás agus forbairt atá le foghlaim ón taithí sin, is cuma cá bhfuil ár gcosa curtha i dtaca againn. 

An ceacht is mó atá foghlamtha agam, thar na blianta, ná go gcaithfear a bheith cúramach le focail. Bíodh siad scríofa nó labhartha, is urchair nó ungadh atá iontu. Bíodh peann i do lámh agat, teanga i do bhéal agat, méara ar mhéarchlár nó ar scáileán romhat, is fearr a bheith cúramach, i gcónaí, seachas a bheith místuama, nuair atá tú armáilte le focail. 

Ach, tá cúram orainn féin, freisin, maidir leis na briathra a chloisimid, nó a léimid. An fearr aird a thabhairt ar na focail atá cloiste/leite againn, nó an fearr gan bacadh leo, go háirithe más rud go bhfuil muid in amhras faoina dteachtaireacht? Go deimhin, fiú má aontaíonn duine leis an teachtaireacht, an fearr a bheith faichilleach, ar fhaitíos na bhfaitíos?

Cúpla leid atá faighte/foghlamtha agam féin, maidir le focail, le caitheamh na mblianta, 

1. Ná ceap gur fútsa/duitse amháin atá an duine ag scríobh/ag labhairt. 
2. Ná glac leis go bhfuil an tuiscint chuí agat ar an méid a chuala tú/a léigh tú. 
3. Seas siar, dún do bhéal, agus fan go mbeidh tú cinnte faoi bhriathra, uait nó romhat. 

Roinnt seanfhocal daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Ní bhriseann focla maithe fiacla.  (Béasa) 

Ní bheathaíonn na briathra na bráithre i gcónaí. (Caint)

Bíonn cluas bhodhar ag fear na foghlach. (Aire)

Bunchloch na bréige i gcolann na fírinne. (Bréaga)

Is féidir milleán a chur ar an bhfírinne, ach ní féidir náire. (Fírinne)

Mar nuafhocal scoir, uaimse,

Is fearr focla a chur ar an méar fhada, ná an mhéar fhada a thabhairt. 

Deora

Tá a thuairim féin ag gach aon neach, go háirithe maidir le cúrsaí creidimh. Dúirt fear ar m'aithne liom, le déanaí, agus cúrsaí creidimh faoi chaibidil againn, 

'There are too many loopholes. Nobody has ever come back to confirm or deny, so religions have it all sewn up, really.'

Go deimhin, sin scéal eile, nach mbaineann, go hiomlán, leis an mblagmhír seo. Is fút féin atá sé, a léitheoir, an gcreideann tú gur fabhalscéalta nó fíorscéalta, cumtha nó inchreidte, atá sna leabhair éagsúla. 

Baineann an bhlagmhír seo le ráiteas a chuala mé ón altóir, tráth dá raibh. Dar leis an sagart, d'fhéadfá crá croí agus brón a aithint, ar an bpointe, mar go mbíonn an duine atá cráite ag sileadh na ndeor, go fras. 

'Hmmmm....' arsa mé féin liom féin, ag an am. 

Is iomaí rud a bhainfeadh deora as duine...gáire, grá, pian, páis, frustrachas, feall, fearg, éad, áthas...ach ní hé sin le rá go mbainfeadh na mothúcháin sin deora as chuile dhuine, ceapaim, fiú agus duine cráite/croí briste/croite/trí chéile. 

Nuair a bhaintear an mothú as duine, is minic go bhfágtar gan mhothú é. Mas amhlaidh atá, ní hé sin le rá nach bhfuil an duine bocht sin briste brónach agus brúite, ach tá a dheora i ngéibheann in áit atá chomh domhain sin ina chrá, nach féidir iad a scaoileadh. 

                                    *****************
Frásaí a bhaineann le deora le feiceáil anseo, anseo agus anseo, agus seanfhocal daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, le léamh, thíos, 

Is goirt iad na deora, na deora a shiltear, ach is goirte go mór iad na deora nach siltear. (Brón)

Nathanna Cainte

Chaithfeadh sé go raibh sé ráite agam, míle uair, leis An Mháistreás, le seachtain nó dhó anuas, go raibh sé i gceist agam dul i ngleic leis an bpáipéarachas i m'oifig, rud nach ndearna mé, agus rud nach raibh déanta agam, faoin am ar ghlaoigh sí orm, inné.

'Bhfuil tú ag dul ag leagan ar an seomra sin, inniu?' ar sí.

Ar ndóigh, bhí sé i gceist agam díriú ar an bhfadhb, roimhe seo. Bhí gá leis, an dtuigeann sibh. Le roinnt seachtainí anuas, ní raibh mé in ann mo lámh a leagan ar pheann ná ar pháipéar ar an deasc i m'oifig, bhí sé chomh trína chéile sin. 

Gan a thuilleadh moille, nuair a bhí ár gcomhrá críochnaithe againn, leag mé uaim an fón, agus ní dheachaigh mé ar chúl scéithe maidir leis an gceist, níos mó, ach thug mé faoin bhfadhb, ceann ar aghaidh, ar luas lasrach, mar a bheadh tine ar mo chraiceann. 

Ar ndóigh, níl an jab críochnaithe agam fós. Cuirim an locht ar, ahem, An Mháistreás. Bhí an focal sin 'leagan' ag dul timpeall i mo chloigeann, ar feadh an ama, agus tá a fhios ag gach uile mhac máthair a léann an blag seo, nuair a bhíonn focal ag cur tochas ar mo mheabhair, bíonn gá le, ahem, scríob(h).

Pé scéal é, tá neart leaganacha le fáil ar foclóir.ie anseo, más mian libh leagan súl a thabhairt orthu. Ní hé go bhfuilim ag iarraidh béim a leagan ar na leaganacha cainte uilig atá ar an suíomh, ach creidim féin go bhfuil siad leagtha amach go breá soiléir acu. Bainigí taitneamh astu, a chairde, agus mura mbaineann, beidh oraibh an mhéar fhliuch a leagan ar dhuine éigin eile, seachas mise.

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, 

Nuair nach bhfuil muid ag leagan pingine isteach, bíonn muid ag leagan pingine amach. (Caitheamh) 

Clann a thóigeas is clann a thóigeas leagan. (Clann) 

Bíonn an dá leagan ar gach scéal. (Fírinne) 

Ní dochar thú a leagan mara ngortaítear thú. (Misneach) 

An té atá lag is furasta a leagan. (Neart) 

Alcól agus an Dlí

Bím i mo shuí go luath ar maidin. Téim ag siúl luath go leor, agus tá sé de nós agam mo chuid siopadóireacht a dhéanamh, san ollmhargadh, ar mo bhealach abhaile. Bíonn liosta agam, go hiondúil, ach, níos minice ná a mhalairt, ceannaím níos mó earraí ná mar a bhíonn ar an liosta. 

Tuigeann sibh féin an chraic, a léitheoirí. Feiceann tú rud. Níl tú cinnte an bhfuil ceann sa bhaile agat. Ceannaíonn tú an diabhal rud, agus tugann tú leat abhaile é, ar fhaitíos na bhfaitíos. Sin mar a bhíonn mise, pé scéal é. 

Ó am go chéile, feicim, ahem, buidéal fíona, agus cuirim isteach sa tralaí é, ar fhaitíos na bhfaitíos go dtiocfadh cuairteoir chun tí, am éigin, an dtuigeann sibh, agus nach mbeadh buidéal istigh agam. Nó, ar fhaitíos go mbeinn ag iarraidh dul ar an drabhlás deoch a bheith agam, oíche éigin, an dtuigeann tú. 

Níl dochar ar bith sa mhéid sin, ar ndóigh, ach is léir nach n-aontaíonn an dlí le mo dhúil. Roimh 10:30 r.n., ar aon nós. 

Ar na maidineacha neamhairdiúla siopadóireachta sin, is cuma cé chomh deas is a bhíonn an freastalaí san ollmhargadh ag an gcuntar íocaíochta, bím náirithe, nuair a chuirtear an buidéal go leataobh. 

Maidin inné, bhí mé san ollmhargadh, agus cé nach raibh alcól le ceannach agam féin, bhí díomá orm nuair a chuala mé an freastalaí ag rá le turasóir nach raibh cead aici alcól a dhíol leis 'until after 10:30 a.m.' 

Ní hé sin an chéad uair a chuala mé turasóirí á ndiúltú ar an gcaoi seo agus, leis an bhfírinne a rá, cuireann sé as dom, mar nach dtuigim féin, ná na turasóirí, fáth na rialach. Ní bhíonn sé éasca ar an bhfreastalaí bocht ach an oiread. Cuirtear moill agus mearbhall ar dhaoine, gan trácht ar náire.

Léigh mé an méid a bhí le rá ar an leathanach 'Faisnéis do Shaoránaigh' maidir le 'Alcól agus an dlí' ach an bhfuil aon duine in ann insint domsa cén fáth a bhfuil dlí ann nach ligeann do dhaoine fásta ciallmhara cúramacha alcól a cheannach, sa tír seo, roimh 10:30 aon mhaidin ó Luan go Satharn, nó níos déanaí arís maidin Dé Domhnaigh?

                                           *******

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht:

Dá mhéad an t-ól is amhlaidh is mó an tart. (Ól)

Tart i ndiaidh an óil agus brón i ndiaidh an airgid. (Ól)

An dá ghalar gan náire, grá is tart. (Náire)

Galar gan náire an tart, ach dá mbuailfeadh an tochas tú bhí tú thart. (Náire)

Na Céard Faochain

Tá chuile sheans ann gur chuala sibh an cheist seo curtha go minic, ar an raidío nó i dtráchtanna idirlín, b'fhéidir, an cheist a thosaíonn leis na focail 'Céard faoi na.../Céard faoin..?'  

Is dócha gur 'whatabouter' an leagan Béarla a bheadh ag Béarlóirí ar an rud atá i gceist agam, ach is 'Na Céard Faochain' a thugaim féin ar na daoine sin a tharraingíonn na focail sin isteach in agallamh/argóint; mura bhfuil bealach sásúil eile acu an fód a sheasamh ar son a gcuid tuairimí, mura bhfuil fonn orthu bogadh óna mbarúlacha, nó mura bhfuil fonn orthu éisteacht le tuairimí daoine eile, déanann siad díreach mar a dhéanann faochain, cuireann siad cos i dtaca ar an gcloch (is mó ar a bpaidrín).

Ar ndóigh, tá an ceart sin acu, ach ní bheinn róchinnte nach dtagann rian de 'Godwin's Law' isteach san argóint, faoin am sin, agus, go minic, ní fiú an tairbhe an trioblóid barúil nó tuairim a phlé leis an té nach bhfuil sásta orlach a ghéilleadh; bíodh tusa, nó iadsan, ceart nó mícheart. 

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, a léitheoirí,

Ní liachta duine ná barúil.  (Comharsa)

Barúil fhir chríonna, is í is gaire don fhírinne.  (Críonnacht) 

Tá port maith ag an mbalbhán.  (Tost) 

Bíonn an dá leagan ar gach scéal.  (Fírinne) 

Ar theacht na bhfocal borb, is binn béal iata.  (Fearg) 

An Bhliain Nua

Sea, a léitheoirí, tá bliain nua eile ar na bacáin nó, le scéal cruinn a dhéanamh den scéal, is dócha gur chirte a rá go bhfuil bliain úr eile faoi lán seoil. 

Cibé scéal é, is dócha go bhfuil bhur ndea-rúin nó bhur gcuid stuaimrúin déanta/briste/scriosta agaibh faoin am seo... go n-éirí go geal libh! 

Ach, ná bí buartha murar éirigh leat cloí le rún nó dhó, cheana féin. Dar leis an seanfhocal a chonaic mé sa leabhar Seanfhocla Chonnacht, 

Ní chaithfear tada a dhéanamh ach bás a fháil.  (Bás)

Agus, ar fhaitíos aon mhíthuiscint faoin seanfhocal sin, tugtar míniú dúinn, thíos faoin seanfhocal ceannann céanna, 

'An t-aon rud dearfa i saol duine.' 

Fágfaidh mé fúibh féin é teacht ar bhur n-intinn féin maidir le nithe 'dearfa' an tsaoil, a léitheoirí, ach roinnfidh mé seanfhocal eile libh, ón leabhar céanna, 

Bí cinnte sula mbí tú dearfa.  (Ciall) 

Athbhliain faoi shéan is faoi mhaise daoibh, a chairde! 

Nathanna Cainte

'Lá le fíon is arís gan bhraon' an leagan Gaeilge a fuair mé ar foclóir.ie don nath 'feast or a famine,' cé gur 'gorta nó cóisir' an leagan a roghnaigh mé don bhlagmhír a bhí á scríobh agam, ag an am.

Measaim nach raibh mórán measa ar an bpósadh, tráth den tsaol, más fíor an ceann seo ó fhoclóir McCionnaith, 'pósadh inniu agus picil amáireach' do 'feast today, famine tomorrow' chomh maith leis an gceann seo ó fhoclóir T. O'Neill-Lane, 'ní féasta go róstadh, is ní céasadh go pósadh' do 'no feast till the roast and no torment till marriage.'

Ar foclóir.ie 'bíonn blas ar an mbeagán' má tá 'enough is as good as a feast' agus, dar le teanglann.ie 'ní ligfeadh an gorta dó é a dhéanamh' dá mbeadh sé 'too stingy to do it.' An méid sin ráite, dá mbeadh tú ag iarraidh 'lán na súl a bhaint as rud,' bheadh tú ag 'feast one's eyes on something' dar le Tomás de Bhaldraithe ina fhoclóir. 

Agus, más mian leat 'to keep the wolf from the door',' is fearr duit 'an gorta a choinneáil uait,' cheapfainn.

Gan Meas Mada

Is léir nach bhfuil meas mada ag Sióg s'againne ar cheird na scríbhneoireachta, agus cén fáth a mbeadh...is cat é, nach ea?!

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Má bhíonn ceann uain ar mhaidin earraigh, beidh ceann mada allta ar an tráthnóna. (Aimsear)

Tá an mada ag ithe féir, tá báisteach air. (Aimsear)

Is fearr cat gránna ná mada deas sa teach san oíche. (Ainmhithe) 

Is deacair an mada a bhaint den tseanchasán. (Ainmhithe)

Is fearr duit madraí an bhaile a bheith leat ná i d'aghaidh. (Cairdeas)

Bíonn gach mada teann ag a dhoras féin. (Cleachtadh)

Is fearr mada beo ná leon marbh. (Comharsa)

Níl mada ar bith is measa ná an mada is airde tafann. (Cur i gCéill)

Mí an Mhárta

Is gearr uainn tús an Mhárta, agus ó tharla gur chuir Dennis ceist orm faoi sheanfhocail a bhaineann leis an mí ar leith seo...mí atá ar tí a cuid cantail a chur in iúl dúinn, más féidir brath ar fhianaise na haimsire anseo in Inis Eoghain ar maidin!...chuaigh mé ar thóir roinnt seanfhocal, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, faoin gceannteideal 'Aimsear,'

Má thagann an Márta isteach mar leon, rachaidh sé amach mar uan. 

Má thagann an Márta isteach breá, rachaidh sé amach garbh. 

Márta garbh gaothach, Aibreán bog braonach, Bealtaine béalfhliuch. 

Márta tirim, tuar plandaí. 

Mallacht ghaoth ghágach na Márta.

Bíonn 'Máirtín Gágach' amuigh sa Márta. 

Deirtear, sa leabhar, go bhfágann 'an ghaoth fhuar ghéar gága ar chraiceann na lámh is na gcos: déantar 'Máirtín' as ainm na míosa.' 

Labhair mé, inniu, le mná ar m'aithne as Conamara, triúr acu, agus thug mé faoi deara go ndúirt an duine ba shine acu 'Mí an Mhárta' (tá sí os cionn cheithre scór), agus go ndúirt an bheirt eile 'Mí na Márta.' Bhí 'Máirtín Gágach' cloiste ag beirt acu, an duine b'óige (55+) agus an duine ba shine (80+), cé nach raibh sé cloiste ag an mbean i lár báire (65+). 

Bhí an bhean ba shine acu ag insint dom go mbíodh an aimsir an-fhuar go deo sa seanam, agus gur cuimhin léi na gága (agus an fhuil leo) ar chosa na ndaoine, ag teacht isteach ón bhfuacht, théis lá oibre ar an gcladach, nó áit éigin mar sin. Bhíodh 'triomach' ann, a dúirt sí, ach bhíodh 'sioc' ann, freisin, agus is 'ón bhfuacht' a tháinig na gága.

D'inis sí dom, chomh maith, go mbíodh sé de nós ag na daoine, an t-am sin, an mhóin fhliuch ón gcruach mhóna a chuir amach 'i lár an chnocáin' nó 'suas ar an gclaí' i Mí an Mhárta mar, deiridís, 'triomóidh an Márta í sin!'

An Márta a mharaíos daoine
Na Faoillí a mharíos caoirigh.

Ce nach raibh sí ar an eolas faoi 'Na Faoillí' a bheith mar ainm ar Mhí Feabhra, dúirt sí go mbíodh an mhí sin fliuch, ach go mbíodh Mí an Mhárta 'fuar agus tirim.' 

Ní bhíonn sé crua fuar go dtí an Sean-Mhárta.

Maidir leis an seanfhocal thuas ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, tá sé scríofa 'Ní mhothaítear fuacht go dtí an t-earrach (nó deireadh Márta)'

Mo chuimhne, tá Mí na bhFaoillí (Mí na bhFaoilleach) beagnach caite. Tá lá sa bhreis againn an mhí seo, inniu mar a tharlaíonn sé, rud a fhágann gur bliain bhisigh atá ann i mbliana, agus tá pisreoga a bhaineann leis an mbliain bhisigh le léamh ar leathanach 11 den PDF seo ó Choláiste na hOllscoile Chorcaigh. 

Agus, ó tharla 'laethanta na bó riabhaí' ar an mbealach i Mí an Mhárta, freisin, is féidir leat mo bhlagmhír ar an ábhar sin a léamh anseo. 

Vótáil

Thug mé faoi deara, inné, go bhfuil sé roinnt mhaith blianta ó scríobh mé faoi 'Vótáil agus Vótálaithe,' blagmhír atá le fáil anseo, a léitheoirí, más mian libh í a léamh. Ní hé nach bhfuil suim agam sa pholaitíocht, an dtuigeann sibh, ach, mar a scríobh mé sa bhlagmhír sin, ní duine polaitiúil mé.

Mar sin fhéin, coinním súil ghéar ar a bhfuil ag tarlú sa tír seo, agus déanaim cinnte de go gcaithim mo vóta, lá vótála, mar go bhfuil an ceart sin agam (ceart nach raibh ag mná na tíre seo, tráth den saol), agus is maith liom tacaíocht a thabhairt don cheart sin, agus don tír. 

Inniu, tá vóta le caitheamh againn sa tír seo, le rialtas nua, de shaghas éigin, a roghnú. Leis an bhfírinne a rá, tá sé deacair roghnú eatarthu uilig, mar pholaiteoirí agus mar pháirtithe, ach théis dianmhacnamh a dhéanamh ar na roghanna atá romham, tá mo chinneadh déanta agam, agus caithfear vóta dá réir. Ar a laghad beidh sé le rá agam nár léim mé thar an gclaí, gan breathnú thar a bharr. 

An ndéanfaidh mo vóta aon mhaith? Níl a fhios agam, a léitheoirí. Ach, tá a fhios agam an méid seo, b'fhearr liom gan fanacht ar an gclaí, fiú mura bhfuilim cinnte cén bealach é an bealach is fearr le, ahem, titim. 

Seanfhocal nó dhó daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht:

Is fearr an té a thóigeas claí ná an té a thóigeas caisleán. (Comharsa)

An té is fearr rite reaite, caithfidh sé an claí. (Deis)

Ag cur claí timpeall goirt leis an gcuach a choinneáil istigh. (Díth Céille)

An té nach bhfuil léim aige, leagann sé an claí. (Stuaim)

Focail Féilire

The time you enjoy wasting is not wasted time. 

Ar maidin, siad na focail sin thuas a bhí ar m'fhéilire deisce agus, thíos, tá an chéad leagan Gaeilge a rith liom féin, agus mé ag cumadh liom,

Ní cur amú ama é am curtha amú go sultmhar. 

Mar is iondúil, cuirim fáilte roimh bhur n-iarrachtaí féin, más mian libh. 

Dar leo anseo, tháinig an leagan Béarla ó Bertrand Russell, agus tá neart athfhriotal suimiúil eile aige ar leathanach sin brainyquote.com, feictear dom. 

Seanfhocal nó dhó, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Is maith an t-am nach gcloífidh. (Bás)

Ní thigeann an t-am a chaitear. (Cur i gCéill)

Tá an t-am á chaitheamh is gan an mhaith á déanamh. (Faillí)

Nuair a thiocfas an t-am tiocfaidh an chlann. (Flaithis)

An t-am is an taoille ní fhanann le éinne. (Moill)

Ní liom an t-am, ach is orm atá é a chaitheamh. (Saol)

Seanfhocal

Na seanfhocail seo a leanas ón leabhar Seanfhocla Chonnacht; na grianghraif uaimse, cinn a thóg mé anseo, i bPáirc Swan, le déanaí. 

Lúb leis an gcrann a lúbfas leat. (Cairdeas) 

Ní thagann duilliúr ar an gcrann a chríonas. (Aois)

Leagfaidh tua bheag crann mór. (Bás)

Nuair a ghearrtar géaga an chrainn is furasta an crann féin a leagadh. (Cúnamh)

Crann na foighde an crann is airde. (Flaithis)

Ní hé an crann a bhíos i bhfad ag crith an chéad chrann a thuitfeas. (Eolas)

Maireann an crann, ach ní mhaireann an lámh a chuir é. (Saol)

Díthreabhacht

Tá feachtas ar bun, i láthair na huaire, ag Focus Ireland, dream atá de shíor ag cuidiú le daoine nach bhfuil chomh maith as, ná ina suí chomh te, is atá sibhse agus mise, a léitheoirí.

Má tá cúpla pingin le spáráil agat, bheinn buíoch díot ach do thacaíocht a thabhairt dóibh, trí do théacs a sheoladh chuig an uimhir 50300, agus cuir an focal SHINE i gcorp an téacs, le go bhfaighe Focus Ireland €4 uait. Ní mórán é, sa lá atá inniu ann, ach chuideodh sé, go mór, leosan, ina bhfeachtas i gcoinne easpa dídine.

Is féidir libh scéalta faoi easpa dídine a léamh, ar shuíomh Focus Ireland, anseo. 

Idir an dá linn, le bheith cinnte go mbeidh an scéal faoin deontas/síntiús/tabhartas thuas á scaipeadh agaibh, a chairde, is féidir libh na treoracha anseo a leanúint, féinphic de do scáth a thógáil (mar atá déanta agam féin thuas), é a roinnt ar Twitter/Facebook, agus ainmnigh triúr eile, ar a laghad, len iad a chuir ar an eolas faoin gcraic seo, sa gcaoi go mbeidh siadsan páirteach san fheachtas seo, freisin. 

Mar a deir na seanfhocail, sa leabhar Seanfhocla Chonnacht, faoin gceannteideal 'Cúnamh,'

Bhí duine ariamh ag déanamh gair dá chomharsain. 

Ní ualach do bhád a gléas, cúnamh do bhád téad. 

Nuair a thagas cabhair, tagann dhá chabhair. 

Bhfuil d'fhéinphic tógtha agat, fós? Tá sé in am dúinne, ahem, dhá mhéar a thabhairt d'easpa dídine. Scaipígí an scéal, le bhur dtoil. 

Is ar scáth a chéile a mhaireas na daoine. 

Focail Féilire

Glan do chuid fiacla nó glanfaidh siad leo. 

Is ó Réaltán Ní Leannáin a tháinig an leagan Gaeilge sin, ar Twitter, ar maidin...mo bhuíochas, a chara, agus go n-éirí go geal le seoladh do leabhar nua, Dílis, i gClub Chonradh na Gaeilge, Dé Sathairn seo chugainn, ag Imram, Féile Litríochta Gaeilge. 

Beidh mé ann, ach, mura féidir leatsa bheith ann, a léitheoir, is féidir leat an leabhar a cheannach anseo, freisin, ó Chló Iar-Chonnacht. 

Seanfhocal nó dhó, as an leabhar Seanfhocla Chonnacht, maidir le fiacla,

Ní bhriseann focla maithe fiacla. (Béasa)

Teanga a ghníos caint is ní fiacla. (Caint)

Is deacair fiacla a chur i gcúl corráin. (Dúchas)

Cab sinsear na bhfataí. (Plandaí)

Maidir leis an seanfhocal deireanach sin, tá sé scríofa, sa leabhar, 

'an béal; 'casúr na bhfataí' a thugtar ar na fiacla freisin.'

Gabh mo leithscéal anois, a chairde, ach tá mo bhricfeasta ag fanacht le casúr na bhfataí...

Seanfhocal an Lae

Sin thuas grianghraf a thóg mé, ar an trá, i mBun Cranncha inniu. Níl a fhios agam cé leis an madra, ach bhí sceitimíní agus deifir air, gan dabht ar bith!

Seo chugaibh seanfhocal nó dhó eile, as an leabhar Seanfhocla Chonnacht, cinn a bhaineann le Deifir, mar aon leis an gceann thuas:

Aicearra an chait thríd an ngríosach. 

Cangail do ghreim go maith is ní thachtfaidh sé thú.

Dá mhéad luas is lú cnuas. 

Nuair is mó deifir is ea is mó moill.