Focail Liom Focail Leat

'Ní chuirfidh mé araoid ar bith ort, go dtí amárach.' 

Sin é a dúirt sí liom. Bhioraigh mo dhá chluais. Ní raibh an focal sin, araoid, cloiste agam, roimhe, agus, mar a thuigfeá, chuir mé neart ceisteanna uirthi faoin bhfocal. Is iomaí úsáid a d'fhéadfá a bhaint as, mar fhocal. 

Sa chás thuasluaite, ní raibh sí ag dul ag cur isteach ná amach orm go dtí an lá dár gcionn, ach, mar a tharla sé, ní raibh aon ní eile ag cur araoide orm, faoin am sin, ach an focal é féin. Go deimhin, dá mbeinn cantalach, b'fhéidir go mbeadh sé níos fearr di gan araoid ar bith a chur orm, i bhfocal eile, b'fhéidir go mbeadh sé níos fearr dá n-éistfeadh sí liom!

Anois, nach aoibhinn don déagóir ag a bhfuil máthair nach gcuireann araoid ar bith air faoi na héadaí a chaitheann sé, mar is léir gur duine réchúiseach atá inti, mar mháthair. 

'Diabhal araoid ach ag léamh leis.' a scríobh Joe Steve Ó Neachtain (ag caint linn fhéin, lch 135) nuair nár thug an múinteoir aird ar bith ar féin ná ar a chairde (beidh ort an leabhar a léamh, le tuiscint a fháil ar an scéal greannmhar sin, a léitheoir), agus, ina leabhar 'Idir Neamh is Talamh,' ar leathanach 60, scríobh Joe, 'Níor iompair Antaine aon fhaitíos; más duine nó beithíoch a bhí tar éis geit a bhaint as, bheadh graithe dá dhícheall aige dá gcuirfeadh sé aon araoid air.' Dá mbeadh ciall ar bith ag an duine nó beithíoch sa ghearrscéal sin, bheadh sé chomh maith dóibh gan a bheith ag cur as d'Antaine, cheapfainn. 

Tuilleadh samplaí d'úsáid an fhocail le feiceáil anseo, ar shuíomh gréasáin gaois.ie. 

Seanfhocal nó dhó, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Ná cuir aon araoid orthu is ní chuirfidh siad aon mhí-aighneas ort. (Fearg)

Ná cuir earaoid ar dhuine nó go gcuire sé earaoid ort. (Neamhspleáchas) 

Béarlagair

Tá a fhios agaibh féin an chraic, a léitheoirí...bíonn tú i do shuí ansin, ag tabhairt aire do do ghnóthaí féin, ag éisteacht leis an raidió, nó ag breathnú ar an teilifís, agus an chéad rud eile cloisfidh tú nath cainte in úsáid, nath nach raibh cloiste agat, riamh cheana, ach atá anois in úsáid leis an minicíocht chéanna agus a chuirfeá im ar arán, nó bainne i do chuid tae.

Tóg an nath sin 'going forward' mar shampla, nath atá le cloisteáil as béal gach mac máthar a bhíonn ag labhairt faoi aon-cheo-gnó atá ag dul ag tarlú sna laethanta/seachtainí/blianta atá amach romhainn,.

Cuireann sé iontas orm, go deimhin, nach bhfuil an nath nuachumtha le feiceáil ar an liosta seo (liosta de bhéarlagair gnó a chuireann daoine soir), cé go bhfuil sé luaite-le-cantal san alt seo.

Ar aon nós, le scéal fada a dhéanamh níos faide, tá béarlagair gnó nua iomarca-úsáide cloiste agam, le déanaí, agus sé sin 'proof of concept,' nó 'cruthúnas coincheapa' mar a thugtar air anseo. 

Anois, ná fiafraigh díom cén fáth, ach nuair a chuala mé an nath sin thuas den chéad uair, thosaigh mo chuid smaointe ag rith ar fud na háite sin ar a dtugaim 'mo chloigeann.' Bhí mé ar thóir mhíniú ciallmhar ó m'inchinn chiallmhar, an dtuigeann sibh, ach ní sa treo sin a chuaigh mo, ahem, phróiseas smaointeoireachta. 

B'fhéidir gur féidir an locht a chur ar an bhfocal sin 'concept,' nó b'fhéidir gurb í an líne sin as Wikipedia, 'A proof of concept is usually small and may or may not be complete.' is ciontaí, ach, pé scéal é, tháinig, ahem, tógáil páistí isteach i mo chloigeann. 

Maidir le tógáil páistí, a léitheoirí, cibé coincheap atá in bhur gcuid gcloigne maidir leis an mbealach is fearr le páistí a thógáil, creid uaimse é, níl aon chruthúnas ann go n-éireoidh leis, going forward.

Nathanna Cainte

Tá sé de nós agam, nuair a bhím ag breathnú ar chluiche CLG ar an teilifís, an fhuaim ar an teilifís a ísliú go hiomlán, má bhíonn an tráchtaireacht i mBéarla, agus éistim leis an tráchtaireacht i nGaeilge ar Raidió na Gaeltachta; mar a rinne mé, inné, agus mé ag breathnú ar an gcluiche iománaíochta, Gaillimh -v- Luimneach. 

Bhí 'lán carr-asail cantail' ar dhuine de na himreoirí, chuala mé, agus táim den bharúil gur bhain a chantal leis an réiteoir, más buan mo chuimhne. Seans gur tharla sé sin nuair a bhí an t-imreoir 'sínte ó chluas go drioball' ar an talamh!

Feictear dom go dtagann na nathanna cainte sin go nádúrtha chuig an tráchtaire a d'fhoghlaim Gaeilge ón gcliabhán, agus is maith liom a bheith ag éisteacht leo. Ní hualach do dhuine an léann, an dtuigeann sibh, agus táim ag foghlaim liom. 

Seans go bhfuil aoibh go dtí na cluasa ar imreoirí Luimnigh inniu, nó fiú straois ó chluas go cluas orthu, agus cén fáth nach mbeadh? 

B'iontach an t-éacht a bhí ann!  

Tá súil agam nach bhfuil imreoirí na Gaillimhe in ísle brí faoin gcluiche mar, i ndeireadh na dála, bhí an bua tuillte go maith ag Luimneach, ar an lá. 

An méid sin ráite, beidh lá eile ag an bPaorach agus, mar is eol do mhuintir na Gaillimhe, níor chaill fear an mhisnigh riamh é!

Fíodóir Focal - Jackie MacDonncha

Ceann de na haipeanna a thaitníonn go mór liom ná Podcast Republic. Tá sé ar m'fhón póca agam, rud a thugann deis dom clárú leis na cláir raidió is fearr liom, le go mbeidh mé in ann éisteacht leis na podchraoltaí is ansa liom, am ar bith gur mhian liom, pé áit gur mhian liom. 

Ar na laethanta seo, bím ag éisteacht le podchraoltaí ón gclár Iris Aniar, ar Raidio na Gaeltachta. Mar is eol do léitheoiri an bhlag seo, is maith liom focail: seanfhocla, nuafhocail agus nathanna cainte. Mar gheall air sin, bhí áthas orm nuair a chuala mé, ón Dómhnallach, go mbíonn Jackie MacDonnacha ar an gclár Iris Aniar go rialta anois; an Fíodóir Focal é féin, agus focail dhúchasacha na Gaeilge á roinnt aige linn, mar a fheicfidh sibh anseo ar leathanach Facebook Iris Aniar.

Chuile choicís, ar an Luan, bíonn Jackie le cloisteáil, a léitheoirí. Mura mbíonn sibh in ann éisteacht leis beo ar an aer, is féidir 'Súil Siar' a chaitheamh ar an gclár ar an suíomh gréasáin, nó is féidir súil a choinneáil ar an leathanach Facebook. 

É sin, nó is féidir libh éisteacht leis na podchraoltaí uaidh Jackie agus an láithreoir Eibhlín Ní Chonghaile ar an idirlín anseo. An-mhír go deo. Maith sibh, a chairde na Gaeilge!

An Chúirt Filíochta - Oireachtas na Samhna 2016

Cé nach mbeidh mé féin ann, faraor, ba mhaith liom a chur in iúl daoibh go mbeidh An Chúirt Filíochta ar siúl arís i mbliana, ag Oireachtas na Samhna in Óstán an Gleneagle i gCill Airne, ar an Satharn beag seo, 5 Samhain, ag 1:00 san iarnón. 

Tá Deasghnátha na Cúirte faighte agam, ó mo chara, Proinsias Mac a'Bhaird, eagraí agus, ahem, 'Sirriam Drochghníomhach' na cúirte, agus tá siad á roinnt agam libh, thíos, le deis a thabhairt daoibh iad a fhoghlaim go, ahem, glanmheabhair, sula rachaidh sibh in aice na cúirte. 

Tuilleadh eolais uaim faoin gcraic uilig a bhain leis an ócáid seo, le roinnt blianta anuas, le léamh anseo.

Bainígí sult as an ócáid, a chairde...aireoidh mé uaim sibh! 

Deasghnátha na Cúirte

Ní léifidh aon fhinné níos mó ná dhá dhán mar fhianaise, ach bíodh an tríú ceann réidh aici/aige ar eagla nach mbeidh rannpháirtíocht shásúil ó fhilí sásúla i láthair lá na Cúirte.

Ní gá don fhinné cloí le téama na Cúirte agus ní gá don fhinné dán dá c(h)uid féin a aithris ach iarrtar ar gach finné a bheith gléasta go snasta agus labhairt os ard.

Is nós don ghiúiré bualadh bos a thabhairt d’fhinné nuair a bheidh fianaise tugtha aige nó aici. Ní nós bualadh bos a thabhairt agus an finné i lár aithrise [ach amháin sa chás go maslaíonn sé/sí aire rialtais ar bhealach nuálach turgnamhach]. Fágtar faoi dhiscréid oifigigh na Cúirte é cé acu an dtabharfaí bualadh bos d’fhinné sula dtosaíonn sé/sí ag léamh!

Seachnaítear an caoineadh agus an t-olagón ach amháin sa chás go mbíonn tubaiste mhór náisiúnta nó pearsanta ann maidin na Cúirte. Beidh sé de dhualgas ar oifigigh na Cúirte sainmhíniú a dhéanamh ar cad is tubaiste ann. Ní aireofar Brexit, réiteoirí peile sa Ghaeltacht ná Tithe Tábhairne Chorcaí ina dtubaistí náisiúnta nó pearsanta.

Má théann finné ar bith ar aghaidh ró-fhada lena c(h)uid fianaise, bronnfar fadfhíseán d’óráidí Donald Trump air/uirthi.

Ceadaítear éirí in airde, éirí ar tháblaí agus éirí amach ach ní cheadaítear éirí suas ar bhaill eile den ghiúiré [a fhad is atá gnó na Cúirte ar siúl].

Beidh sé de chead ag an ghiúiré finné a cheistiú. Muna bhfaightear freagra sásúil, beidh cead ag an ghiúiré cathaoireacha a chaitheamh ar an fhinné.

Taispeántar an meas is dual d’oifigigh na Cúirte, agus beannaítear go cuirtéiseach leo. Tá cead ag finné deoch mheisciúil a cheannach d’aon oifigeach roimh, i rith agus leoga i ndiaidh imeachtaí na Cúirte agus ní fhéachfar ar seo mar bhreab. Ní gá d’oifigigh na Cúirte a bheith cáilithe in aon rud fónta, ach is gá dóibh a bheith beo agus fá scread asail de láthair na Cúirte.

Tá cead ag finné a c(h)uid fianaise a chanadh, ach ní mór glór ceolmhar binn a bheith aige/aici. Beidh sé de chead ag an ghiúiré tuilleadh rialacha a chur leis an liosta seo agus nósanna nua a bhunú gan choinne.

Nathanna Cainte

'Lá le fíon is arís gan bhraon' an leagan Gaeilge a fuair mé ar foclóir.ie don nath 'feast or a famine,' cé gur 'gorta nó cóisir' an leagan a roghnaigh mé don bhlagmhír a bhí á scríobh agam, ag an am.

Measaim nach raibh mórán measa ar an bpósadh, tráth den tsaol, más fíor an ceann seo ó fhoclóir McCionnaith, 'pósadh inniu agus picil amáireach' do 'feast today, famine tomorrow' chomh maith leis an gceann seo ó fhoclóir T. O'Neill-Lane, 'ní féasta go róstadh, is ní céasadh go pósadh' do 'no feast till the roast and no torment till marriage.'

Ar foclóir.ie 'bíonn blas ar an mbeagán' má tá 'enough is as good as a feast' agus, dar le teanglann.ie 'ní ligfeadh an gorta dó é a dhéanamh' dá mbeadh sé 'too stingy to do it.' An méid sin ráite, dá mbeadh tú ag iarraidh 'lán na súl a bhaint as rud,' bheadh tú ag 'feast one's eyes on something' dar le Tomás de Bhaldraithe ina fhoclóir. 

Agus, más mian leat 'to keep the wolf from the door',' is fearr duit 'an gorta a choinneáil uait,' cheapfainn.

Nós nó Nóisean

I láthair na huaire, táim ag glanadh tí, ó bhun go barr, nós a thosaigh mé, théis na Nollag, roinnt blianta ó shin, nuair a bhogamar go Ceann Scríbe. Ní hé (ar fhaitíos aon, ahem, mhíthuiscint, a léitheoirí) nach nglanaim an teach go rialta, ach seo sciúradh ar leith...ceann a thugaim don teach, i Mí Eanáir, chuile bhliain.

B'fhéidir nach bhfuil ann ach nóisean agam, ceann a bhuail mé ag an am sin ó tharla teach nua tógtha againn, ach, mar sin féin, tá sé de nós agam tabhairt faoin sciúradh an mhí seo, chuile bliain...seachas mar a dhéanann daoine eile, mar a déarfá; iad siúd a thugann, go bliantúil, faoi ghlanadh an earraigh...glanadh an gheimhridh atá ar bun agamsa, is dócha.

Pé scéal é, is mór an mhaith go bhfuil áiléar breá mór anseo i gCeann Scríbe, mar is ann, faraor, a chuirtear an stuif uilig as nach mbainim, nó as nár bhain mé, úsáid rialta an bhliain seo caite...ach amháin an truflais agus na giuirléidí -  ag brath ar an chuma a bhí orthu, tá siad sin san araid rothaí anois, nó ag siopa carthanais áitiúil.   

Na laethanta seo, táim ag glanadh oifig an tí - tugaim oifig ar an áit ina bhfuil sé de nós agam bheith ag scríobh agus ag léamh; thabharfadh daoine eile seomra gloine nó grianán air, seans - agus tá cartadh nach beag á dhéanamh agam istigh ann. Is mór an mhaith go bhfuil an t-áiléar chomh mór is atá sé, mar is ann atá na leabhair agus comhaid uilig á gcur, i mboscaí plaisteacha trédhearcacha, le go mbeidh fáil éasca agam orthu, (agus ar aon cheo atá istigh iontu) má théim ar a dtóir, amach anseo. 

Le scéal fada a dhéanamh níos faide, agus ó tharla gurb iad na smaointe seo a rith liom inné, agus mé i mbun mo chuid oibre, thug mé faoi deara go bhfuil nós nó dhó eile agam, nósanna nach sean-nósanna iad, ach nósanna a bhaineann le mo nóisin féin, mar a déarfá. 

Scríobh mé cheana faoi Na Boscaí Sin, ach tá sé de nós agam, má chloisim aon rá, ráiteas nó ráiteachas a théann i bhfeidhm orm, ag teacht ó dhuine éigin i mo chomhluadar, tá sé de nós agam greim a fháil ar an leabhar nótaí is gaire dom, agus an t-athfhriotal a bhreacadh síos ann; an t-am a dúradh é, an áit a dúradh é, agus cé a dúirt é. 

Tháinig mé ar charnán de na leabhair nótaí sin, inné, agus d'oscail mé ceann acu, go fánach. Ar an leathanach ar leith seo, bhí an líne seo scríofa agam, 

'When people die, we forget their bad points - we should do that when they're alive.'

Iníon liom a dúirt liom é, cúig bliana ó shin, i siopa i nDoire. Ní cuimhin liom comhthéacs an chomhrá, ach nárbh deas an nós a bheadh ann, dá ndéanfadh chuile dhuine amhlaidh.

Lá Idirnáisiúnta na bhFear

Murach gur chaith mé súil ar Ghréasán An Ghiolctha (GAG), ar maidin, ní bheadh a fhios agam gurb é inniu Lá Idirnáisiúnta na bhFear (Linbh), ach sea, a léitheoirí; agus ó tharla mé iontach mór le go leor acu, chinn mé mo bheannachtaí a sheoladh ina dtreo, inniu...go maire sibh bhur lá mór speisíalta, a fheara, agus na 364 gach lá eile atá, agus a bheas, speisialta in bhur saol!

Ar aon nós, tharla sé gur chuir an lá mór seo comhrá i gcuimhne dom; comhrá a bhí agam le fear, mar a tharlaíonn sé, fear atá, fearacht na mná seo, ina fhocalghráthóir. Ach an oiread liom féin, tá sé de nós aige, nuair a chastar cainteoirí dúchasacha na Gaeilge air, focal nó dhó, Béarla agus Gaeilge, a phlé leo, le go bhfeictear an bhfuil aon fhocal dúchasach Gaeilge ann don fhocal ar leith sin. 

An geábh seo, sé an focal 'aerach' a bhí faoi chaibidil acu. Anois, sula dtéim níos faide le mo scéal fada, ba mhaith liom an méid seo a rá libh...daoibhse atá ar chomhaois liom féin, tuigfidh sibh, go maith, cén míniú atá leis an bhfocal sin ach, de réir mar a chloisim, tá míniú eile ann don fhocal sin anois, creid é nó ná creid; ceann nach raibh ann, agus mise ag fás aníos, fadó, fadó, fadó. 

Le scéal fada a dhéanamh níos faide, thosaigh an comhrá caidéiseach, mar a leanas,

'Bhfuil aon fhocal dúchasach agat don fhocal sin 'aerach?' a d'fhiafraigh an focalghráthóir den chainteoir dúchasach.

'M'anam, ach sin ceist mhaith!' arsa an cainteoir dúchasach, agus a mhachnamh á dhéanamh aige. 

Tar éis dó píosa a chaitheamh ag cogaint na círe, bhreathnaigh sé go dúchasach díchéillí dícheallach ar an gceistitheoir, agus d'fhreagair,

'Fan na bhFear, b'fhéidir...'

Bhuel, caithfidh mé a rá, a léitheoirí, gur baineadh geit asam féin, nuair a chuala mé an méid sin, mar is cosúil go bhfuilim aerach ó rugadh mé, agus ní raibh a fhios agam é! 

Bíodh lá maith agaibh, a fheara..:-) 

Oireachtas na Samhna 2015 - An Chúirt Filíochta

Mar a fheicfidh sibh ón ngrianghraf thuas, bhí scaifte breá d'fhilí na tíre i láthair ag an gCúirt Filíochta, arís i mbliana. Ó chlé, 

Art Ó Maolfeabhail, Seán Ó Muireagáin, Irene Ní Fhlanagáin, Gréagóir Ó Dúill, James Lawless, Celia de Fréine, Stiofán Ó Díreáin, Róisín Sheehy, Mise, Mícheál Ó hUanacháin, Máire Burns, Ailbhe Ní Ghearbhuigh, Máire Uí Eidhin, Dairena Ní Chinnéide, Bríd Ní Mhoráin, Proinsias Mac a'Bhaird, agus Labhras Ó Finneadha. 

Cé go rabhadar ann, ach nach raibh mé in ann theacht orthu nuair a bhí an grianghraf thuas á thógáil, bhí duine nó dhó eile i láthair a d'aithris a gcuid dánta ag an ócáid, agus ba iadsan,

Áine Ní Ghlinn, bean ar chuir mé aithne phearsanta uirthi, den chéad uair, ag Oireachtas na bliana seo. Is bean í a chuaigh i bhfeidhm go mór orm, caithfidh mé a rá, mar scríbhneoir agus mar dhuine, agus tá súil agam go gcasfar sinn ar a chéile arís, go luath; 

William Howard, leaid óg atá ag staidéar (ceol traidisiúnta, más buan mo chuimhne) in Ollscoil Luimnigh i láthair na huaire; duine eile a thaitin go mór liom, mar scríbhneoir agus mar dhuine, agus táim ag súil go mbeidh an bheirt againn ag obair le chéile ar thogra Gaeilge eile, amach anseo. (Ar bhealach, chuir sé Tomaí Ó Conghaile agus Séamus Barra Ó Súilleabháin i gcuimhne dom, fir eile le pearsantachtaí uaisle, agus cumas ar leith acu, i mo thuairim.)

Agus, ó tharla mé ag scríobh faoi dhaoine uaisle, ní féidir liom an Sirriam Gníomhach é féin, Proinsias Mac a'Bhaird, a fhágáil ar lár. Mar is léir ón ngrianghraf thuas, bíonn sé gníomhach, i gcónaí, ag déanamh cinnte de go bhfuil gach rud ag obair mar is cóir, ag an gCúirt Filíochta. Murach a chuid oibre díograisí (agus an tacaíocht a fhaigheann sé ó Fhoras na Gaeilge, agus ó fhoireann an Oireachtais) ní bheadh An Chúirt Filíochta ann, agus ag dul i dtreise chuile bhliain, mar atá sí. Maith iad uilig!  

Bhí mé féin agus Bríd Ní Mhoráin inár mná tí ag an ócáid, agus bhaineamar an-sult as an gcraic uilig, mar is iondúil. Tá go leor cairde ag an gCúirt, idir fhilí agus lucht éisteachta, agus a bhuí le hurraíocht ó Fhoras na Gaeilge, bhíomar uilig in ann theacht le chéile théis na Cúirte, freisin, am a chaitheamar ag ól, ag ibhe agus ag ithe. Deile!

Proinsias le teilgeoir na ndánta (a dhán féin le feiceáil thuas) agus, ar an mbord, Féiríní na bhFilí! ('dram beag uisce beatha, pins snaoisín agus crag duilisc')

James Lawless

Gréagóir Ó Dúill

Labhras Ó Finneadha

Áine Ní Ghlinn

Seán Ó Muireagáin

Bríd Ní Mhoráin

Art Ó Maolfabhail

 Stiofán Ó Díreáin

 Máire Burns

 Mise Áine

 Celia de Fréine

 Róisín Sheehy

 Irene Ní Fhlanagáin

 Ailbhe Ní Ghearbhuigh

Dairena Ní Chinnéide

 Mícheál Ó hUanacháin

 William Howard

Máire Uí Eidhin

Focail Féilire

Glan do chuid fiacla nó glanfaidh siad leo. 

Is ó Réaltán Ní Leannáin a tháinig an leagan Gaeilge sin, ar Twitter, ar maidin...mo bhuíochas, a chara, agus go n-éirí go geal le seoladh do leabhar nua, Dílis, i gClub Chonradh na Gaeilge, Dé Sathairn seo chugainn, ag Imram, Féile Litríochta Gaeilge. 

Beidh mé ann, ach, mura féidir leatsa bheith ann, a léitheoir, is féidir leat an leabhar a cheannach anseo, freisin, ó Chló Iar-Chonnacht. 

Seanfhocal nó dhó, as an leabhar Seanfhocla Chonnacht, maidir le fiacla,

Ní bhriseann focla maithe fiacla. (Béasa)

Teanga a ghníos caint is ní fiacla. (Caint)

Is deacair fiacla a chur i gcúl corráin. (Dúchas)

Cab sinsear na bhfataí. (Plandaí)

Maidir leis an seanfhocal deireanach sin, tá sé scríofa, sa leabhar, 

'an béal; 'casúr na bhfataí' a thugtar ar na fiacla freisin.'

Gabh mo leithscéal anois, a chairde, ach tá mo bhricfeasta ag fanacht le casúr na bhfataí...

Téarmaí Teicneolaíocht Faisnéise

Tá na chéad téarmaí ón mbailiúchán 'Téarmaí Teicneolaíocht Faisnéise' foilsithe anois, anseo, ag tearma.ie.

Is fiú an scéal sin a scaipeadh, i mo thuairim, nó is fiú é a 'athphostáil' nó, b'fhéidir gur fiú é a 'atvuíteáil,' más mian leat.

Is léir go bhfuil an 'blagaisféar' beo beathach ar an 'ardán sóisialta' seo, scéal eile ar fiú é a 'ghreamú' áit éigin, shílfeá, nó d'fhéadfá 'is maith liom' a bhrú ag 'moladh' an dea-scéil, dá mbeadh fonn ort a leithéid a dhéanamh.

Agus, má tharlaíonn 'mearscaipeadh' de thoradh na 'postála' seo, beidh 'leantóirí' go leor ag 'scaidhpeáil' faoin dea-scéal, is dóigh liom.

Ach, más mian leat tús a chur le 'snáithe plé' agus tú ag 'snúpáil' nó ag 'gliúcadh' thart, ná bí i do 'seachantóir meán sóisialta' agus bain sult as an gcraic uilig!

Éan Scéal

 Tá sé deacair í a fheiceáil, gan dabht ar bith, ach tá sí ann....

...an chailleach dhubh ag móradh na haimsire áille, ar Loch Súilí, i mBun Cranncha, ar maidin inniu. 

Feictear dom, go deimhin, go bhfuil ainm nó dhó eile ag an cormorant, mar atá broigheall, duibhéan, murúchaill, treathlach, fiach mara agus amplóir, ach cailleach dhubh an t-ainm a chuala mé féin, thiar i gConamara. 

An méid sin ráite, tá rogha nó dhó eile le feiceáil anseo, ainmneacha a chonaic mé i bhfoclóir Lane's Larger English-Irish Dictionary chomh maith, mar atá cabhail scréachóg, scarbh, seagadh, agus gairg, mar aon le fiach farraige, gairgéan, ballaire, gairrfhiach, agus glaimhfhiach! 

Meas tú cén Ghaeilge a bheadh ar 'a picture paints a thousand words'...

Focail Liom Focail Leat

                                         Corr Scréachóg le Corr Ghainimh

Cé gur corr scréachóg an t-ainm a chuala mé féin, i gConamara, don fhocal heron, tá a fhios agam go bhfuil neart ainmneacha eile aici, freisin, mar atá Máire fhada, corr mhóna, corr ghlas, corr éisc, Nora na bportach (WinGléacht), bunán, corr ghréine (Lane's Larger), Cáití fhada,  agus Júní an scrogall (McCionnaith), mar shampla. 

Sa ghrianghraf thuas, ceann a thóg mé i mBun Cranncha le déanaí, tá corr ghainimh (eel) ina béal ag an gcorr scréachóg, agus cé nach 'cluiche' atá ann, ar chor ar bith, don chorr ghainimh bhocht, rinne mé méim as an ngrianghraf. Is féidir libh féin bhur míniú féin a bhaint as, mar mhéim, ach beidh cúpla leid le fáil sa bhlagmhír seo, cheapfainn. 

Is iomaí míniú atá ag an bhfocal sin corr; rounders atá i gceist le cluiche corr, dá mba mhian leat an míniú sin a bhaint as, ach d'fhéadfá corr a úsáid mar aidiacht, mar shampla, round, curved, nó don fhocal eccentric, bhí sé riamh corr, ach más odd atá an duine, is éan corr a thabharfá air, dá mba mhian leat. Chloisfeá a leithéidí, corr uair, nó occasionally, is dócha. 

Is corr leitheadach a thugtar ar an spoonbill, agus ar long-necked person, freisin, dar le WinGléacht, agus ní bheadh tú as cor dá gcuirfeá an t-ainmfhocal corr (projecting point, angle, edge) le hainmfhocal nó dhó eile, mar shampla, corr diallaite (pommel of saddle), corr inneonach (horn of anvil), nó corr cláirsí (neck of harp), abair. 

Mo chuimhne, dar leo anseo, d'fhéadfá an odd game a úsáid, dá mbeadh cluiche corr 'ar siúl sa chúlra,' an dtuigeann sibh. Is iomaí cor sa saol, a léitheoirí, agus corra go leor, freisin, is cosúil.

Nathanna Cainte

Is minic mo shúil eile oscailte agam, agus b'amhlaidh aréir, nuair a chonaic mé an radharc thuas, ar chúl tí s'againne. 

Is fánach an áit a chuirfeá méim nó nath cainte, arsa mé féin liom féin, agus tháinig mé ar an nath crochta as an sreangán, aréir, don ní sin a bheadh in a precarious position...hé presto! Bhí, ahem, báisteach geallta, an dtuigeann sibh. 

Dar leo anseo, bheadh an duine atá in a precarious position i ngreim an dá bhruach, freisin, nó, dá mbeadh a precarious way of living acu, bheadh siad i ngreim ar eireaball eascaine, ach dá mbeadh siad hanging in the balance, nó in a critical condition, bheadh siad idir dhá cheann na meá, rud a d'fhágfadh san fhaopach iad, nó in an awkward position. 

Más rud go bhfuil tú in a dilemma, d'fhéadfá bheith idir dhá throm, nó idir dhá thine Bealtaine, rud a d'fhágfadh duine in a state of perplexity, seans, agus dá bhrí sin, idir dhá chomhairle maidir leis an nath idir dhá cheann na meá, mar shampla, ó tharla touch and go i gceist leis, freisin, mar aon le undecided agus not knowing which way to jump, dar leo anseo. 

Má éiríonn leat léim an dá bhruach a chailleadh, chuile sheans go bhfuil tú idir dhá stól, agus, dá bhrí sin, falling between two stools. Agus duine sa fine predicament sin, nach deas an bhail a bheadh orthu! 

Tá súil agam go bhfuil do predicament réitithe agam anois, a léitheoir, agus nach bhfuil tú i gcruachás, i sáinn ná i bponc a thuilleadh. Ní gá duit bheith i'd bhambairne, níos mó, mar ní raibh sé riamh i gceist agam bambainne a dhéanamh díot.  

Mar a deir an seanfhocal, nuair is mó an cruachás is ea is mó an cuidiú. 

Focail Féilire

Béalchrábhadh - réamhchlaonadh le naomhluan.

Hypocrisy - prejudice with a halo. 

Chuile sheans go bhfuil bhur leagan féin agaibh, a léitheoirí, ach sin thuas an leagan Gaeilge a rith liom féin, agus na focail á léamh agam, ar maidin. 

Ambrose Bierce a scríobh an leagan Béarla, más fíor, agus bhí neart le rá aige, más fíor an méid atá le léamh anseo.  

Is maith liom an t-athfhriotal seo uaidh...

'Sweater, n. garment worn by child when its mother is feeling chilly.'

...gan trácht ar an míniú a thugann sé dúinn ar...

'Cabbage, a familiar kitchen-garden vegetable about as large and wise as a man's head.'

Tá ábhar gáirí go leor sa saol, a léitheoirí...bainigí sult as! 

Focail Liom Focail Leat

Roinnt blianta ó shin, chuir Dennis ceist orm cén leagan Gaeilge a bheadh agam ar 'cat's whiskers,' agus 'ribí féasóg cait' an freagra a fuair mé ó dhuine éigin, áit éigin, ag an am.  

An lá faoi dheireadh, tharla sé go raibh mé ag labhairt leis An Dómhnallach, agus chuir mé ceist uirthi faoin bhfocal sin 'whiskers' -  Mí na gCroiméal, atá ann, an dtuigeann sibh, agus b'fhéidir go raibh an t-ábhar sin faoi chaibidil againn. 

Ar aon nós, 'guairní/guairí' an focal a chuala sí, ó dhuine éigin, áit éigin...'guairní/guairí an chait' nó 'guairní/guairí cait'...iad le feiceáil go breá soiléir ar Shióg s'againne, thuas. 

Tá an focal 'guaire' le feiceáil anseo, ar www.focloir.ie, mar aistriúchán ar an bhfocal 'whisker,' agus is 'bristle' an leagan Béarla atá ar an bhfocal 'guaire' in WinGléacht, mar sin cé as ar tháinig an focal 'guairní' meas tú...seanleagan dúchasach, b'fhéidir?  Táim den bharúil gur 'guairí' an focal a dúradh. 

Bhuel, in WinGléacht, tá an focal 'guairneach' agus is 'awn (of barley)' atá i gceist leis, mar fhocal. Má bhreathnaíonn sibh ar an bhfocal sin 'awn' in www.dictionary.reference.com, feicfidh sibh na focail 'beard of wheat, barley...any similar bristle' luaite, agus, ó na grianghraif anseo, tá 'guairneacha' nó b'fhéidir 'guairí,' le feiceáil ar shifíní eorna, gan dabht ar bith. 

Agus, ó tharla an focal 'beard' luaite agam, tá an leagan Gaeilge 'féasóg' ann, ar ndóigh, ach ní raibh a fhios agam, go dtí anocht, go bhfuil an focal 'ulcha' ann, mar aistriúchán Gaeilge ar 'beard' chomh maith. 

Meas tú, arsa mé féin liom féin, an bhfuil baint ar bith ag an bhfocal sin leis an bhfocal 'ulchabhán'...nó le 'ceann cait' b'fhéidir...hmmm....

Focail Féilire

Titeann fíorchara isteach leat, ní amach. 

A true friend falls in with you, not out. 

Uaimse an dá sheanfhocal nua thuas, a léitheoirí, ach is féidir seanfhocail eile, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht, cinn a bhaineann le cairdeas, a fheiceáil ag bun na blagmhíre seo; agus giota beag faoi mo chairde féin anseo.

Ar ndóigh, tá cairde eile ann, daoine a tháinig isteach i mo shaol le blianta beaga anuas, duine nó dhó acu a bheidh ag léamh na blagmhíre seo, agus beidh a fhios acusan go bhfuil a fhios agamsa go mbeinn caillte gan a dtacaíochtsan, freisin. 

Céard a dhéanfaimis gan ár gcairde, a léitheoirí?!

Na Boscaí Sin

Ar an deasc i m'oifig anseo i gCeann Scríbe, tá na trí bhosca sa ghrianghraf thuas. Chuir mé ansin iad, roinnt blianta ó shin, le go mbeinn in ann ord, de shaghas éigin, a choinneáil ar mo chuid, ahem, dea-rún. 

Sa chéad bhosca, cuirim na focail féilire, nó na hathfhriotail Bhéarla a fheicim, na cinn ar mhaith liom leagan Gaeilge a chumadh lena n-aghaidh, am éigin amach anseo, ach an deis a bheith agam é sin a dhéanamh. 

Sa dara bosca, cuirim na nathanna cainte nua/focail nua/seanfhocail nua a chloisim...nathanna agus focail i mBéarla agus i nGaeilge, cinn ar mhaith liom a mbunús a fhiosrú/taighde a dhéanamh orthu, le go mbeinn in ann iad a roinnt ar mo bhlag, am éigin amach anseo, ach an deis a bheith agam é sin a dhéanamh. 

Sa tríú bhosca, breactha ar phíosaí páipéir, tá na smaointe sin a ritheann liom, go rialta agus go laethúil...smaointe as a dtiocfadh dán, nó scéal, nó amhrán, nó blagmhír, b'fhéidir, ach an deis a bheith agam ceann a scríobh, am éigin amach anseo.

Le bliain nó dhó, thug mé faoi deara go raibh i bhfad níos mó ag dul isteach sna boscaí sin, seachas mar a bhí ag teacht amach astu, mar a déarfá...bhí mo spiorad toilteanach ach, faraor, thug mé faoi deara go raibh mo chorp sách trodach. Bhí laethanta go leor ann agus ní raibh fuinneamh caitín agam, agus ghlac an bhean mheánaoiseach seo leis sin, mar gheall ar na focail eile sin a chuala mé sách minic...aois, athrú saoil, srl., srl., srl.

Ach, i ndeireadh na dála, ní mar a shíltear a bítear, i gcónaí. Rud eile ar fad a ghoid m'fhuinneamh uaim, fadhb bheag lena bhfuilim ag dul i ngleic, gan stró, ach fadhb bheag atá do mo choinneáil ó mo chuid scríbhneoireachta mar sin féin, agus, dá bhrí sin, do mo choinneáil ó mo bhlag. Aiféala orm faoi sin, a léitheoirí rialta dílse. Níl mo sheanléim i bhfad uaim, tá súil agam. 

Rith smaoineamh eile liom ar maidin - cuirtear daoine i mboscaí, freisin; aois, aicme, inscne, creideamh, srl., srl., srl. Cuirtear lipéid orainn, in ainneoin ár leithlí. Gura fada uainn dáileoirí na lipéad. Go raibh deis againn uilig cneasú. 

Droch-chomhartha?

Meas tú, arsa mé féin liom féin, ar maidin - nuair a chonaic mé an comhartha loite thuas, taobh amuigh d'ollmhargadh Lidl anseo i mBun Cranncha - meas tú, arsa mé féin liom féin, an bhfaca lucht an TCI cé a rinne an damáiste? 

Is deacair a rá...ní bheadh a fhios agat...cá bhfios?!

Mo chuimhne, an raibh a fhios agaibh, a léitheoirí, go raibh a leithéid de chomhartha ann agus an interrobang? Meas tú cén Ghaeilge a bheadh ar a leithéidí? Comhartha uaillcheiste?

Is deacair a rá...ní bheadh a fhios agat...cá bhfios?!

Focail Féilire

Cuir am amú ar maidin agus caithfidh tú an lá ar a thóir. 

Lose an hour in the morning and you will spend all day looking for it. 

An leagan Béarla ó Richard Whately. An leagan Gaeilge uaimse. 

Seanfhocal daoibh, ón leabhar Seanfhocla Chonnacht,

Más maith leat a bheith ag meath, téirigh ag iascaireacht.