Na Trí Mhuicín

Ó cuireadh deireadh le srianta An Chovid, bhí an seamlas oscailte arís. Bhí éileamh an-mhór ar mhuiceoil. Tá siad sách ramhar anois, arsa an feirmeoir, le háthas. Baineadh siar as na muicíní óga. D’fhág focla an fheirmeora drochbhlas ina mbéal. Bealach amháin nó bealach eile, bhí uathu an seamlas a sheachaint. Thosaigh siad ag pleanáil. Nuair a tháinig an feirmeoir lena leantóir, d’oscail sé geata an chró. Thapaigh na muicíní a ndeis, agus thug siad na cosa leo isteach sa gcoill.

Bhuail siad le cailín beag le cochaillín dearg uirthi. Stop sí chun cainte leo. Mhol sí dóibh teach a thógáil, mar go raibh mac tíre gránna ag crochadh thart. Aithneoidh sibh é, a dúirt sí, mar ní chaitheann sé masc riamh, agus tá sé de nós aige éadaí ban a chaitheamh.

Níor chaith Muicín a hAon ná Muicín a Dó masc riamh, ach an oiread leis an Mac Tíre. Bhí imní ar Mhuicín a Trí. Ba eisean an t-íochtarán san ál. Tugadh neart aráin agus ime dá shiblíní thar na blianta, ach ní bhfuair sé fhéin faic le hithe, go minic. Bhí sé séacla i gcomparáid leo, mar sin chloígh sé le treoirlínte.  Bhailigh sé leis. Thóg sé teach le bloicíní a d’aimsigh sé caite in aice le fothrach tí. Níor bhac an bheirt eile le teach a thógáil go dtí gur athraigh an aimsir. Thosaigh sé ag gleadhradh báistí. Thóg siad teachín adhmaid ceann tuí, dhá mheadar ó theach Mhuicín a Trí.

Bhí an Mac Tíre stiúgtha leis an ocras. Chuir an boladh breá bracháin a bhí ag teacht ó theach Na Trí Bhéar uisce lena fhiacla. Nuair a tháinig sé ar theach cheann tuí na muicíní, bhreathnaigh sé isteach tríd an bhfuinneog. Muiceoil! Bhuail sé cnag ar an doras. Níor chuala an bheirt istigh tada. Bhí an teilifís casta suas an-ard acu, mar gheall ar thorann na báistí taobh amuigh. Thosaigh an Mac Tíre ag séideadh agus ag séideadh. Thit an teach. Baineadh geit as na muicíní. Rith siad béal dorais. Lig Muicín a Trí isteach iad, ar choinníoll go ndéanfaidís féin-aonrú le chéile thuas staighre.

Bhí imní ar Mhuicín a Trí. Ach, ní faoin gCovid, amháin. Bhí scoilteanna tugtha faoi deara aige, anseo is ansiúd, i mballaí an tí. Bhí siad faighte níos measa ó thosaigh an bháisteach ag titim. Meas tú cén fáth, a smaoinigh sé? Chonaic sé an Mac Tíre trí scoilt mhór amháin acu, agus é ar a bhealach ina dtreo. Rinne an muicín neamhaird den chnagadh ar an doras. Rinne sé neamhaird de shéideadh an Mhic Tíre neamh-mhasctha. Bhí sé fhéin ag caitheamh maisc, nach raibh? Fiú dá dtiocfadh aon fhrídín isteach tríd an scoilt mhór, bhí sé saor ó chontúirt, nach raibh?

Bhí an Mac Tíre ag dul i laige. Is ar éigean a bhí sé in ann anáil a tharraingt. Ocras, meas tú? Ní hea. Bhí sé aisiomptómach. Bhí An Covid ag ionsaí a scamhóga, i ngan fhios dó. Ainneoin a laige, d’éirigh leis teach Na dTrí Mhuicín a leagan gan stró. Céard sa diabhal!?  Chuir sé iontas orthu uilig cé chomh héasca is ar thit an teach. Faraor, bhí na bloicíní míocach agus lochtach, i ngan fhios dóibh. Bhí an drochaimsir dá n-ionsaí.

San áit a mbíonn comharthaí ceiste, bíonn comharthaí.

****************************

Foilsíodh leagan den scéal seo sa Donegal News an mhí seo caite, san fhorlíonadh Súil Thart. Is é Seán Mór Ó Daimhín, Oifigeach Forbartha Gaeilge le Comhairle Contae Dhún na nGall, eagarthóir an fhorlíonaidh.

An Eilifint

Bhí dearmad glan déanta agam den eilifint. Go dtí an tseachtain seo caite, nuair a tháinig sí ar ais, gan súil ar bith agam léi.

Bhíodh sí linn ar feadh blianta fada, nuair a bhíodh mo pháistí fhéin ina bpáistí. Thiocfadh sí linn sa charr, go rialta, agus bhíodh sí linn ag dul chuig an siopa, nó ar laethanta saoire, ach go háirithe. Go deimhin, áit ar bith ina raibh mise agus na páistí ag taisteal le chéile, ní raibh an eilifint i bhfad uainn.

Ar ndóigh, níor thug na páistí í faoi deara. Ní raibh aon duine in ann í a fheiceáil ach mise.

Tá neart bealaí ann le heilifint a choinneáil i bhfolach, seans, ach is é an cleas as a mbainfinn fhéin úsáid ná cinnte a dhéanamh de go raibh mé ag labhairt le daoine soineanta, daoine a chreidfidh gach scéal áiféiseach as mo bhéal...am ar bith a raibh gá le haird a tharraingt i dtreo eile, abair.

Nuair a bhíodh sé ina réabadh, na páistí in adharca a chéile, ag argóint faoi rud éigin, bíodh muid i gcarr nó i gcruachás éigin eile ag an am, déarfainn,

‘Look! Where did that elephant come from?’

Ar ndóigh, ní shínfinn mo mhéar in aon treo. B’in an cleas. Stopfadh an réabadh, ar an bpointe, agus thosódh na páistí ag breathnú i chuile threo, teann iontais a leithéid de rud agus eilifint a bheith le feiceáil. Ba chuma cén treo inar bhreathnaigh siad, áfach, ní fhaca mo pháistí an eilifint sin riamh, cé go raibh sé, ahem, soiléir domsa go raibh sí ann.

D’fhreagair mé chuile cheist a cuireadh orm faoin eilifint, le díograis agus le fírinne, amhail is gurb é Santaí fhéin a bhí feicthe agam.

B’in ansin, seo anois. An tseachtain seo caite, bhí na garpháistí sa teach, ar cuairt. Thosaigh an réabadh. Smaoinigh mé ar an eilifint sin. Níor fhág sí an seomra riamh. 

“Féach!..” a scairt mé amach, agus iontas orm…

                                                                 ***************

Foilsíodh leagan den scéal seo sa Donegal News, san fhorlíonadh 'Súil Thart,' níos luaithe i mbliana. 

Beidh an scéilín is déanaí uaim, Cinnín Óir - An Fíorscéal, i bhforlíonadh na seachtaine seo chugainn. 

Is é Seán Mór Ó Daimhín, Oifigeach Forbartha Gaeilge ag Comhairle Contae Dhún na nGall, eagarthóir an fhorlíonaidh Súil Thart.

Na Ticeanna Sin

Chuile mhaidin, nuair a dhúisíonn tú, bíonn sí amach romhat. Ní féidir í a sheachaint, mar thodhchaí. An méid sin ráite, murar dhúisigh tú, tá chuile sheans ann gur tháinig sí i lár na hoíche, i ngan fhios duit. Cleasaí cruthanta atá inti.
 
‘So...' déarfaidh sí leat, agus tú ag éirí as an leaba (sa chás seo, táim ag glacadh leis gur dhúisigh tú, a léitheoir),  'seo mar a shamhlaíonn tusa do lá: beidh bricfeasta agat ar dtús agus ansin siúlóid am éigin, an ea?’
 
Ag magadh fút a bhíonn sí. Bíonn tús agus deireadh gach scéal ar eolas aici cheana féin. Beidh sí ag breathnú ort ag cur ort do chuid éadaí, do do réiteach féin le rialtacht an lae, le haghaidh rialtacht an lae. Seans maith go bhfuil meangadh gáire ar a haghaidh doléite. Seans maith go dtosóidh sí ag gáire.
 
Ha ha ha!
 
Tá sí céim chun tosaigh ort agus tú ag siúl isteach sa chistin. Tá a biachlár a-lá-ceart i lámh amháin aici, agus do bhiachlár mar-is-iondúil ina lámh eile. Taitníonn greann léi. Léifidh sí do bhiachlár ar dtús:
 
bricfeasta ag a hocht,
obair ag a naoi,
siúlóid ag am lóin,
caife le cara,
dinnéar,
cúpla deoch,
teilifís,
leaba,
 
tic anseo agat, tic ansiúd agat.  An seanscéal céanna agus meirg air, a déarfaidh sí.
 
Ha ha ha!  
 
Caithfidh sí súil ghéar ar a biachlár féin, ansin:
 
glao gutháin,
garda ag an doras,
tinneas,
titim,
timpiste,
amharc,
éigniú,
aighneas.
 
Bíonn am ina cuideachta. Insíonn sé scéal nó dhó di. Breathnóidh sí ar a biachlár féin, arís. B’fhéidir go gcuirfidh sí tic anseo, b’fhéidir go gcuirfidh sí tic ansiúd.
 
Céard atá i ndán duit inniu?
 
Faraor, ní scaoilfidh an todhchaí aon rún leat, ná liom. Ach, is maith an scéalaí an aimsir. Is gearr go mbeidh a fhios againn.
 
Tic toc, tic toc…

*********************************

Foilsíodh leagan den scéal seo sa Donegal News, san fhorlíon 'Súil Thart,' níos luaithe i mbliana. Is é Seán Mór Ó Daimhín, Oifigeach Forbartha Gaeilge ag Comhairle Contae Dhún na nGall, eagarthóir an fhorlín sin. 

Smaointe Ag Rith

Tharla sé gur chaill mé codladh na hoíche, aréir, a léitheoirí. Ní go rómhinic a tharlaíonn sé, go deimhin, ach, nuair a tharlaíonn, líontar folús mo dhúiseachta le cuimhní cinn, agus tosaíonn smaointe ag rith isteach i mo chloigeann; go dtí nach mbíonn áit sa chloigeann céanna do chodladh na hoíche, is dócha. Sin é an baol.

Pé scéal é, ceann de na cuimhní a tháinig chugam aréir ná an scéal a chuala mé, blianta fada ó shin, ó lánúin a chaill codladh na hoíche iad féin, nuair a tháinig duine éigin ag cnagadh ar dhoras a tí, in am marbh na hoíche. Ghlac siad leis gur duine óltach a bhí ann, rinne siad neamhaird den chnagadh, agus d’fhan siad ina leaba. 

Ní dea-scéal toradh an scéil sin, ach sin scéal eile, nach bhfuil fúm é a roinnt anseo.

Is dóigh liom gurb é an fáth gur tháinig an scéal sin chun cuimhne ná mar gheall ar scéilín eile a insíodh dom, le déanaí. Lánúin eile, lánúin i bhfad níos óige, a bhí i mbun inste an geábh seo. Dúisíodh iad, i lár na hoíche, níl sé i bhfad ó shin, nuair a chuala siad duine éigin ag cnagadh ar dhoras a tí, ach ghlac siad leis gur scam de shaghas éigin a bhí ann, rinne siad neamhaird den chnagadh, agus d’fhan siad ina leaba.

Rith sé liom, aréir, nach bhfuil an saol ag athrú, ar chor ar bith, fiú má mhaítear go bhfuil. Táimid uilig éagsúil, mar is iondúil; cuid againn inár ‘is cuma liom’aithe, agus cuid againn inár ‘ní bhaineann sé liom’aithe, agus níl a fhios ag aon duine againn, go cinnte, cén toradh a bheas ar aird, ná ar neamhaird. Sin é an saol, agus nach é an mac baolach é, gan amhras dá laghad.

An méid sin ráite, b’fhéidir go mba chóir dúinn amhras a bheith orainn faoina leithéidí. Deacair a rá. D’fhéadfá codladh na hoíche a chailleadh…

Na Boscaí Sin

Ar an deasc i m'oifig anseo i gCeann Scríbe, tá na trí bhosca sa ghrianghraf thuas. Chuir mé ansin iad, roinnt blianta ó shin, le go mbeinn in ann ord, de shaghas éigin, a choinneáil ar mo chuid, ahem, dea-rún. 

Sa chéad bhosca, cuirim na focail féilire, nó na hathfhriotail Bhéarla a fheicim, na cinn ar mhaith liom leagan Gaeilge a chumadh lena n-aghaidh, am éigin amach anseo, ach an deis a bheith agam é sin a dhéanamh. 

Sa dara bosca, cuirim na nathanna cainte nua/focail nua/seanfhocail nua a chloisim...nathanna agus focail i mBéarla agus i nGaeilge, cinn ar mhaith liom a mbunús a fhiosrú/taighde a dhéanamh orthu, le go mbeinn in ann iad a roinnt ar mo bhlag, am éigin amach anseo, ach an deis a bheith agam é sin a dhéanamh. 

Sa tríú bhosca, breactha ar phíosaí páipéir, tá na smaointe sin a ritheann liom, go rialta agus go laethúil...smaointe as a dtiocfadh dán, nó scéal, nó amhrán, nó blagmhír, b'fhéidir, ach an deis a bheith agam ceann a scríobh, am éigin amach anseo.

Le bliain nó dhó, thug mé faoi deara go raibh i bhfad níos mó ag dul isteach sna boscaí sin, seachas mar a bhí ag teacht amach astu, mar a déarfá...bhí mo spiorad toilteanach ach, faraor, thug mé faoi deara go raibh mo chorp sách trodach. Bhí laethanta go leor ann agus ní raibh fuinneamh caitín agam, agus ghlac an bhean mheánaoiseach seo leis sin, mar gheall ar na focail eile sin a chuala mé sách minic...aois, athrú saoil, srl., srl., srl.

Ach, i ndeireadh na dála, ní mar a shíltear a bítear, i gcónaí. Rud eile ar fad a ghoid m'fhuinneamh uaim, fadhb bheag lena bhfuilim ag dul i ngleic, gan stró, ach fadhb bheag atá do mo choinneáil ó mo chuid scríbhneoireachta mar sin féin, agus, dá bhrí sin, do mo choinneáil ó mo bhlag. Aiféala orm faoi sin, a léitheoirí rialta dílse. Níl mo sheanléim i bhfad uaim, tá súil agam. 

Rith smaoineamh eile liom ar maidin - cuirtear daoine i mboscaí, freisin; aois, aicme, inscne, creideamh, srl., srl., srl. Cuirtear lipéid orainn, in ainneoin ár leithlí. Gura fada uainn dáileoirí na lipéad. Go raibh deis againn uilig cneasú. 

Tábhacht an Cheannteidil

Is cuimhin liom, roinnt blianta ó shin, nuair a scríobh mé blagmhír faoin gceannteideal Black Babe, chuir sé iontas orm an méid tráchta a tharraing sé isteach ar mo bhlag; gan sa mhéid a scríobh mé ach, ahem, scéilín soineanta faoi mo charr bocht. 

Ar maidin, nuair a chonaic mé, ar news.google.ie, ceannteideal ón Indo,  I'm not Roy Keane's father, he can say what he wants' (focail a dúirt Martin O'Neill, más fíor), bhuel, rith sé liom go mbainfeadh a leithéid de theideal geit nach beag as duine nó dhó, gan, ahem, trácht ar an ngeit a bhainfeadh sé as máthair bhocht Roy.

Pé, ahem, scéal é, tá seans ann go mbíonn na ceannteidil á scríobh ar an gcaoi sin chun léitheoirí a mhealladh - rud, ahem, nach ndéanfainn féin go brách, ar ndóigh - ach táim den bharúil go bhfuil ceannteideal nó dhó eile a scríobhtar agus d'fhéadfadh sé gur 'headlines gone wrong' atá iontu, mar a fheicfidh sibh ar an suíomh Gréasáin seo.

Go maire sibh an nuacht, a léitheoirí! 

Do Mo Thástáil

Tharla sé go ndeachaigh mo charr tríd an TNC inné, agus seo mar a tharla - teip! Is mar gheall ar an rud seo, agus an rud seo amháin, a theip ar an gcarr:

Bhí an meicneoir san ionad iontach deas, agus mhol sé dom go raibh agam go dtí an 24 Lúnasa le caoi a chur ar an bhfadhb, agus go bhféadfainn an carr a thabhairt ar ais chuig an ionad, am ar bith roimh an dáta sin, agus ní bheadh aon chostas sa bhreis le híoc agam. Dá bhfágfainn é go dtí théis an 24 Lúnasa, bheadh tástáil iomlán le déanamh ar an gcarr arís, rud a chosnódh €55 eile. 

Bhuel, arsa mé féin liom féin, nuair atá an t-iarann dearg is cóir a bhualadh, agus isteach liom i mo charr arís, amach geata an ionaid, agus thiomáin mé giota soir/siar an bóthar, go bhfaca mé garáiste. Isteach liom sa siopa ann, agus d'fhiafraigh mé den Garage Attendant, a casadh orm, 

'Do you have power steering fluid?

'Over there...' arsa an fear cuidiúil, '...beside the oil.'

Anonn liom chuig an tseilf chuí. Diabhal power steering fluid ar bith a chonaic mé.    

'I can't find it.' arsa mé féin.

Shiúil an fear i mo threo, phioc suas buidéal ón tseilf, agus shín chugam é, le leamhgháire-an-fhir-atá-ag-breathnú-ar-óinseach ar a aghaidh, ag rá,

'Here you are.'

An bhfeiceann aon duine agaibhse power steering fluid scríofa aon áit ar an mbuidéal sin, a léitheoirí? Ní fheiceann? Ní fhaca, ahem, mise ach oiread. Pé scéal é, chreid mé eolaí na hola, agus chuir mé an automatic transmission fluid isteach i mo charr. Bhí mo dhiosca TNC agam taobh istigh de leathuair an chloig. 

Óinseach? Ní, ahem, dóigh liom é...

Turas Ailse

Tá sé beagnach bliain ó shin ó d’inis mé daoibh faoi Inis Aoibhinn i nGaillimh, agus faoin mionbhus a thugann othair le hailse ón taobh seo tíre síos go Gaillimh, le haghaidh radaiteiripe.

Mar a scríobh mé an t-am sin, ó tharla gan seirbhís chuí ar fáil do na hothair, ceannaíodh an mionbhus as deontais a tugadh go flaithiúil go háitiúil, le go mbeadh na hothair as Dún na nGall in ann an turas a dhéanamh go Gaillimh gan costais taistil, agus gan imní sa bhreis in am a dtinneas.

Déantar an tiomáint go deonach, freisin, agus bailítear airgead d’Inis Aoibhinn, chomh maith céanna, mar gur áras lóistín é atá taobh leis an ospidéal i nGaillimh, áit a dtugtar lóistín do na hothair, saor in aisce, le nach mbeidh orthu an turas fada abhaile a tharraingt orthu féin, go dtí go n-airíonn siad níos fearr, is dócha.

Tá comhbhlagálaí liom atá ar a Turas Ailse féin, agus tharla sé gur bhuaigh sí, i ngan fhios dom, an chéad áit i gcomórtas Story in Six Words le Read LK i Leitir Ceanainn, lena scéal ‘Doctor finishes talking. Dreams silently shatter.’

Comhghairdeachas ó chroí leat, a Réaltán, agus tá súil agam nach miste leat go roinnim an dea-scéal faoi do bhua anseo!  

Cén nasc atá idir an dá scéal seo, an bus agus an bua? Bhuel, an tseachtain seo caite, gan súil ar bith agam leis, tháinig cárta chugam ó Réaltán, cárta lena raibh na dearbháin a bhuaigh sí sa chomórtas thuasluaite iniata, agus d’iarr sí orm na dearbháin sin a thabhairt don dream úd atá ag bailiú airgid d’othair an chontae seo, le go mbainfidh siadsan leas astu, ar bhealach a chuideoidh le muintir na háite seo.  

Déanfaidh mé amhlaidh, agus seolaim anois mo bheannachtaí agus mo bharróga buíochais chuig an mbean fhial fhlaithiúil sin i mBaile Átha Cliath a thuigeann ár gcás anseo i nDún na nGall. Go raibh céad míle maith agat, a chara! Nár laga do Ché do chineáltas, a dhuine uasail. 

Cárta Ceachta

Tá ceann de na cártaí breosla seo ag an nGarraíodóir, ach níl agamsa. Ní bhacaim leis, mar ní theastaíonn peitreal uaimse chomh minic agus a theastaíonn díosal uaidhsean.

Mar sin féin, an lá cheana, ó tharla gan airgead tirim i mo phóca agam, agus ó tharla go raibh peitreal ag teastáil óm charr – an solas dearg sin ag bagairt orm, an dtuigeann sibh -  sciob mé liom an cárta, ahem, i ngan fhios don Gharraíodóir, agus amach an doras liom.

Ag an ngaráiste, líon mé an carr le peitreal, agus isteach liom go dtí an siopa, áit a raibh leaid óg, taobh thiar den chuntar, ag fanacht le híocaíocht uaim. Shín mé mo chárta breá gorm ina threo, le húdarás mná a raibh a leithéid déanta aici, ahem, míle uair cheana.

Thóg sé an cárta uaim. Chuir sé isteach sa mheaisín POS é, agus dúirt,

‘Enter your pin number, please.’

Bhuel, baineadh geit nach beag asam, agus d’airigh mé m’údarás ag rith i ndiaidh mo mhuiníne, amach trí dhoras an tsiopa. Ní raibh mé féin in ann bogadh, cé go raibh fonn orm iad a leanúint, ach bhí an peitreal fós le híoc agam, an dtuigeann sibh, agus ní raibh pingin rua i mo phóca agam.

‘I need a pin!’ arsa mé féin. (Ní ceist a bhí ann, a léitheoirí, ach abairt físe, ó tharla an fhírinne á nochtadh féin i m’aigne aineolach.)

‘Indeed you do.’ arsa an leaid óg, agus é ag breathnú orm le trua, nó le seanbhlas, b’fhéidir. Deacair a rá.

Bhuel, rith mé amach go dtí mo charr, le m’fhón póca a fháil, an dtuigeann sibh, chan le héalú, agus ghlaoigh mé ar an nGarraíodóir, le huimhir a chárta a fháil. Thosaigh sé ag gáire fúm, agus d’airigh mé go raibh rúinín den ‘sách maith agat’ sa gháire sin uaidh. Deacair a rá.

Pé scéal é, bhailigh mé m’údarás liom arís, agus isteach liom sa siopa le m’uimhir. Chuir mé na ceithre uimhir isteach, agus bhreathnaigh mé ar an leaid óg, le misneach agus le mórtas.

‘Do you want to put your age on the receipt? a d’fhiafraigh an leaid óg díom, a mhéara os cionn an scipéid airgid, ag fanacht le freagra uaim.

‘Why would I want to put my age on it!’ a d’fhiafraigh an Gaillmheach meánaosta seo den Chonallach óg os a comhair; mo mhisneach, mo mhórtas agus m’údarás ag méadú le méid mo dhiomú.

Leis an ngáire céanna ag teacht ón gConallach agus a bhí cloiste agam ón nGarraíodóir ar an bhfón díreach roimhe sin, dúirt an leaid óg,

‘Not your age, Ma'am…’ arsa sé, agus na deora gáire ag sileadh uaidh,

‘…would you like to put your reg on the receipt.’

Scéal Ghaeilge Bhocht

Na Carachtair:

An Cat:                    Gaeilge

An Madra:                Béarla

Úinéir Ghaeilge:        Séamaisín 

Úinéir Bhéarla:        Bill

Bhí an cat, Gaeilge bhocht, iontach buartha. Bhí Bill théis bogadh isteach sa teach léi féin agus le Séamaisín, agus bhí a mhadra, Béarla, in éineacht leis.

Cé gur lean Séamaisín air ag labhairt le Gaeilge go minic, de réir mar a chuaigh na laethanta thart, is minice a labhródh sé le Bill agus le Béarla; madra a bhí de shíor ag rith i ndiaidh Ghaeilge, agus á ruaigeadh amach as an teach.

Chuir sé iontas ar an gcat nár thug Séamaisín suntas ar bith don chaoi a raibh Béarla ag caitheamh léi. Murach an doras beag a bhí gearrtha ag bun an dorais cúil, an cat flap mar a thug Bill air, bheadh Gaeilge bhocht maraithe ag Béarla. Thug an cat flap sin deis saoirse don chat, deis di éalú amach go Garraí na Gaeltachta, áit nach raibh aon mhadra eile le feiceáil.

Agus í amuigh sa gharraí sin, mhothaigh sí go raibh sí slán ón madra contúirteach sin, Béarla. Agus í ag spraoi ann, labhródh na comharsana le Gaeilge, ó am go chéile. Bhí siad an-bháúil léi. Bhí cait acu féin, agus ní raibh mórán measa acu ar mhadraí, ó chonaic siad an damáiste a d’fhéadfadh siad a dhéanamh, mura gcoinneofaí faoi smacht iad.  

Lá amháin, nuair a ruaig Béarla Gaeilge amach as an teach arís eile, céard a bhí le feiceáil amuigh sa gharraí aici ach madra eile! Ba léir gur leis an bhfear óg béal dorais é, mar go raibh sé á pheataireacht, ag rá ‘Good boy! leis an madra nua.  Bhí díomá ar Ghaeilge. Anois, ní bheadh sí in ann fanacht sa gharraí fiú! Cá rachadh sí?  

Thuig Gaeilge, go rómhaith, nach raibh mórán áiteanna eile a d’fhéadfadh sí a dhul. Bhí an domhan taobh amuigh de Gharraí na Gaeltachta an-mhór, gan ach corr áit ann le dúil acu i gcait amháin. 

Bhí a fhios aici, freisin, gur iomaí teach, fearacht a tí féin, ina raibh madraí móra láidre, agus ní raibh na madraí céanna, ná a n-úinéirí, róbháúil le cait. Bhí sí tuirseach. Thosaigh sí a siúl fada ar chosa laga. 

De réir mar a chuaigh na laethanta thart, níor thug Séamaisín faoi deara nach raibh Gaeilge sa teach níos mó, agus níor thug na comharsana faoi deara go raibh sí ar iarraidh ón ngarraí. Faoin am sin, thaitin Béarla go mór leosan agus lena bpáistí, iad uilig den bharúil go raibh madraí níos áisiúla agus níos deise, after all.

Ó Chrann go Crann

Cuireadh mé ar an eolas faoin bhfíseán seo le déanaí, físeán ina bhfuil scéal beag, Ó Chrann go Crann, á aithris ag Mairéad Ní Mhaoinigh, ina teanga dhúchais.

Ní mhaireann an scéal ach beagán os cionn seacht nóiméad, agus más rud go bhfuil tú ag tógáil páistí le Gaeilge, chuirfinn geall leat go mbainfidh siadsan sult nach beag as an scéilín seo, agus go mbainfidh tusa tú féin, a léitheoir, sult ollmhór as canúint álainn an Chonallaigh.

Slí na Fírinne

Seans go mbeidh cuid agaibh ann, a léitheoirí, nach mbeidh aithne agaibh ar Cathal O’Shannon, iriseoir agus scannánaí cumasach a fuair bás inniu.  

Agus mé i mo dhéaga, agus níos sine, aon uair a chloisinn glór Chathail ar an raidió, bhíodh sé de nós agam stopadh, agus éisteacht le cibé rud a bhíodh le rá aige.

Cén fáth?

Bhí Cathal O’Shannon ar dhuine de na daoine sin lena n-éistfeá, feictear dom, is cuma cén scéal a d’inseodh sé. Bhí bealach aige scéal a insint, cheap mé féin, le cneastacht agus le creideamh. Mar gheall air sin, chothódh sé mo shuim, fiú gan a fhios agam, roimh ré, cén t-ábhar ar a raibh sé ag dul a labhairt.

Daoibhse nár chuala Cathal ag labhairt cheana, b’fhiú daoibh breathnú ar an mbabhta sparraíochta seo, idir é féin agus Muhammad Ali. Tallann ar leith, tallann atá caillte againn inniu, faraor.

Moráltacht

Agus mé ag éisteacht leis an nuacht, le déanaí, chuala mé trácht ar an scéal seo, scéal faoi dhrugaí mídhleathacha a gabhadh in Éirinn, le déanaí. Dar leo, ‘492 packages were seized.’’ – bhí cobhsaitheoirí, méadaitheoirí, agus laghdaitheoirí mar chuid de na drugaí, is cosúil. 

Chuir an scéal sin scéal eile i gcuimhne dom, scéal a d'inis bean dom, níl sé i bhfad ó shin, faoin am, sna seascaidí, a mbíodh ar lánúin phósta coiscíní a ordú tríd an bpost, mar nach raibh aon bhealach eile acu theacht ar ábhar frithghinúna.

Bíodh an scéal sin fíor nó ná bíodh, ní dóigh liom gur in aon iris Éireannach a d’fheictí na fógraí óna gceannóidís na coiscíní, mar bhíodh greim docht daingean ag an Eaglais Chaitliceach ar na meáin, ag an am, agus ba í an eaglais chéanna a threoraigh moráltacht an phobail; formhór an ama, pé scéal é. Ceapaim.

Ar aon nós, dar le mo chara-inste-scéil, bhí bean phósta amháin, agus, ar ór ná ar airgead, nó ar fhaitíos na bhfaitíos roimh shagart agus roimh chomharsa, ní chuirfeadh sí a seoladh féin ar ordú na gcoiscíní. Chuir sí ainm a céile ar an ordú, agus seoladh na hoifige ina raibh sé ag obair.

Baineadh geit nach beag as an bhfear céile, seachtain nó dhó ina dhiaidh sin, nuair a tháinig a rúnaí oifige ina threo, le pacáiste poist lán coiscíní, a d’oscail sí ní ba luaithe, ina glac aici,

‘Sorry, it wasn’t marked ‘Personal’’, ar sí, go dearg-ghnúiseach.

Agus mé ag meabhrú ar scéalta na bpacáistí, agus ar an scéal seo faoin amhránaí Rihanna, rith an smaoineamh liom: an é an easpa smachta ón eaglais a thugann saoirse do dhaoine a gcéadfaí a mheath, a mhaolú nó a mhéadú, mar is mian leo, nó an é go bhfuil na meáin ár dtreorú anois?

Uirlisí Usáideacha?

Tá Sinéad O’Connor i Lios Dúin Bhearna i láthair na huaire. Tá sí ar thóir fir ann, más buan mo chuimhne ón agallamh a rinne sí ar an Late Late Show, le déanaí. (1:36:40)    

Ar aon nós, léigh mé a halt, faoina cuairt ar Lios Dúin Bhearna, san Sunday Independent inné, alt ina scríobh sí ‘I think I will call off the manhunt and instead update my vibrator collection.’ Níl a fhios agam cén Ghaeilge atá ar ‘vibrator’, a léitheoirí, ach roghnaigh mé an focal creathaire, bíodh mé ceart nó mícheart.

Rith an smaoineamh liom go bhfuil an saol ag athrú; go raibh am ann nuair nach labhródh fear ná bean, go poiblí pé scéal é, ar a leithéid de rud agus creathaire; nó, go deimhin, go mbeadh an uirlis sin luaite, beag ná mór, le Lios Dúin Bhearna. Ach, ansin chuimhnigh mé ar scéal a chuala mé, níl sé i bhfad ó shin, agus, más fíor an méid a dúradh liom, chuirfeadh sé iontas ort na nithe a d’fheicfeá i mála mná i Lios Dúin Bhearna.

De réir mar a chuala mé, bhí am ann, siar sna seascaidí, agus bhíodh na mná ag teacht as Meiriceá go Lios Dúin Bhearna ar thóir fear; iad gléasta go hálainn, lena ngruaig bouffant, agus lena málaí láimhe, lán smididh agus sprae gruaige. Ach, dar le cara liom, bhí bean amháin, agus bhí níos mó ná smideadh agus sprae ina mála aici.

Dar le mo chara-inste-scéil, bhí sí sa seomra leithris i halla damhsa i Lios Dúin Bhearna, oíche amháin thiar sna seascaidí, nuair a shiúil bean de na Meiriceánaigh thuasluaite isteach. Thosaigh sí ag athsmideadh, os comhair an scátháin ann, taobh le mo chara. Cé nach raibh aithne dá laghad acu ar a chéile, thosaigh comhrá eatarthu.

Agus iad ag caint faoi chraic na féile, chuaigh an Meiriceánach ar thóir a sprae gruaige ina mála, agus céard a chonaic mo chara istigh ina mála, ach gunna. Gunna beag, a léitheoirí, ach gunna mar sin féin. Ar ndóigh, mar a thuigfeá, baineadh geit nach beag as mo chara, agus lig sí béic bheag aisti, ar fheiceáil an gunna di. Níor chuir a geit ná a béicín isteach ná amach ar an Meiriceánach, bean a dúirt go neamhbhalbh,

‘You never know when you might need it.’

Ar Ais Arís

Anois, cá raibh mé? Oh, sea, bhí mé i mBaile Átha Cliath…

Tá sibh ann a déarfadh ‘Big deal!’, agus bheadh an ceart agaibh, ar bhealach. Bhí 'dealing' de shórt i gceist, gan dabht - roinneadh comhluadar agus craic, le comhbhlagálaithe, le cairde, le cine is le clann.

Agus, roinneadh scéalta go leor liom, bíodh siad fíor nó ná bíodh. Cuid de na scéalta sin, roinnfear anseo iad, de réir a chéile, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile: an bhean leis an ngunna ina mála, an fear leathlámhach, na fir ag guí i dtreo an bhalla, an bhean ina luí ag an doras, an tiománaí tacsaí nár roinn go leor, ach a dúirt a dhóthain.

Ach, tá scéalta eile a chuala mé, nach roinnfear go brách, anseo ná in aon áit eile, mar gur roinneadh liom iad, le hiad a choinneáil faoi rún agus faoi choimirce, i gceangal an chairdis.

Cás Cuairte

Tháinig mé ar an ngléas thuas inné, nuair a bhí mé ag útamáil liom sa phrios. Anois, tá a fhios agam go bhfuil sibh ann agus beidh a fhios agaibh, láithreach bonn, cén úsáid a bhainfeadh duine as a leithéid, ach ní raibh a fhios agamsa, an chéad lá a tugadh dom é.

Fuair mé é mar bhronntanas roinnt blianta ó shin, nuair a bhí mé ar laethanta saoire sa Ghearmáin. Go deimhin, bhí ar an mbronntóir feidhm an ghléis a mhíniú dom. Tá go maith, arsa mé féin liom féin ag an am, bainfidh mé úsáid as sin gan dabht, ó am go chéile.  

Nuair a bhí mé ag fáil réidh don turas eitleáin abhaile ón nGearmáin, chuir mé an gléas isteach i mo chás cábáin, ar fhaitíos go mbeadh sé ag teastáil uaim i rith an aistir, an dtuigeann sibh. Bhí go maith, agus ní raibh go holc, go dtí go raibh orm dhul tríd rannóg shlándála an aerfoirt, áit a dtéann paisinéirí, agus a mbagáiste, tríd an bpróiseas scanta.

Chuir mé mo chás cábáin suas ar an gcrios iompair, agus d’imigh sé leis, tríd an inneall x-ghathaithe, mar is gnách. Bhí scata fear as Éirinn sa scuaine taobh thiar díom, iad ar a mbealach abhaile ó chóisir na stumpaí, rud ba léir óna ngeansaithe, ar a raibh ‘John’s Last Stand’,  nó rud éigin mar sin, scríofa. 

Pé scéal é, rinneadh scanadh orm féin freisin, mar is iondúil, agus bhí mé i mo sheasamh, ar an taobh eile den inneall scanacháin, ag fanacht go foighneach le mo chás, le go dtabharfainn liom é, isteach ar an eitleán. Bhí sé mall go leor ag teacht tríd an bpróiséas, shíl mé.

Faoin am sin, bhí na fir uilig scanáilte, iad ag fanacht go bhfaighinn mo chás, le go mbeadh siad in ann a mbagáiste féin a fháil ar ais. Faoi dheireadh, chonaic mé mo chás ag teacht i mo threo. Díreach agus mé ar tí é a chrochadh liom as an mbealach, stop an garda slándála mé, agus dúirt liom,

‘Would you mind opening your case, please?’

Thug mé faoi deara go raibh an garda, agus a chomhghleacaí, cineál amhrasach ag breathnú, rud a chuir amhras ormsa, freisin, caithfidh mé a admháil. D’oscail mé mo chás, go deas réidh. Bhí mé ag breathnú, go himníoch, ar na gardaí os mo chomhair, agus bhí siadsan ag coinneáil súil ghéar ormsa.

Agus an cás oscailte agam, thosaigh duine de na gardaí ag útamáil, go cúramach, tríd an stuif ann. Chúlaigh an garda eile beagán, shíl mé, é fós ag coinneáil a shúile dírithe ormsa, mar a bheadh sé ag fáil réidh d’ionsaí ganfhiosaíochta. Nílim cinnte cé ba mhó a bhí ‘i nganfhios’, eisean nó mise, ach bhí seisean faoi réir, pé scéal é, cibé fúmsa.   

An chéad rud eile, céard a thóg an garda eile amach as an gcás ach mo ghléas. Cibé callán agus comhrá a bhí ag dul ar aghaidh sa scuaine taobh thiar díom roimhe sin, stop sé, chomh luath agus a chonaic fir chóisir na stumpaí mo ghléas i lámh an gharda.

Leag an garda an gléas, go cúramach, ar an mbord os mo chomhair, agus chúlaigh sé, coiscéim nó dhó. Ní raibh focal le cloisteáil ó na fir sa scuaine. Go deimhin, de réir mar a chúlaigh na gardaí slándála uaimse agus ón ngléas, is amhlaidh is gaire díom a tháinig na fir ar mo chúl, iad uilig ag géarú a gcluasa, iad uilig ag díriú a súile ormsa, agus ar mo ghléas.

‘Would you mind telling me what that is, please?’ a dúirt an garda slándála liom, le húdarás.

Phioc mé suas mo ghléas, agus thosaigh mé á oscailt. Chúlaigh na gardaí coiscéim nó dhó eile uaim. Tháinig na fir ar mo chúl níos gaire díom.

‘Jayus, this’ll be interesting…’ a chuala mé ó fhear amháin acu.

Ansin, ciúnas.

Ní raibh focal á labhairt, ná fiú anáil á tarraingt. D’oscail mé mo ghléas go hiomlán. Tháinig easanálú iontais ó na fir uilig timpeall orm, ar fheiceáil mo bhanana dóibh, banana a bhí fós go deas úr, agus slán sábháilte, istigh ina chás beag féin.