Cá bhfágfadh sé é?

Meas tú, a léitheoirí, an ionann géinte agus mianach? Má tá rud 'san fhuil' ag duine, an mbaineann sé sin le dúchas, nó le mianach, nó le géinte, bhur mbarúil?

Tharla sé go raibh mé ag labhairt le bean, níl sé i bhfad ó shin, agus dúirt sí, faoi fhear ar a haithne atá homaighnéasach, nach aon ionadh go bhfuil sé homaighnéasach mar tá uncail leis atá homaighnéasach, chomh maith, dar léi. 

'It's in his genes.' a dúirt sí liom.

Anois, níl a fhios agam fúibhse, a léitheoirí, ach níor chuala mise aon duine ag rá liomsa, riamh, ná le haon duine heitrighnéasach eile ar m'aithne, nach aon ionadh go bhfuileamar heitrighnéasach, mar go bhfuil sé sna 'genes' againn, ach sin scéal eile. 

Le fírinne a gclaonta gnéasach ceilte ag go leor daoine, thar na blianta, mar gheall ar bhrú éigin ón tsochaí thart orthu, ní dóigh liom gur féidir le haon duine againn a bheith cinnte céard a d'fhéadfadh a bheith sna géinte againn ónár sinsear romhainn; gan trácht ar na daoine bochta sin nach bhfuil in ann theacht ar aon eolas maidin lena ngéinte. 

Pé scéal é, tá eolaithe ann a chreideann go bhfuil i bhfad níos mó ná géinte i gceist le claonadh gnéis, agus, dar ndóigh, tá an díospóireacht faoi dhúchas agus oiliúint ann, freisin.  

An féidir le hoiliúint, nó le brú, nádúr an duine a athrú nó a mhúnlú? Nó, an bhfuil ceilt á dhéanamh ag daoine ar an rud atá san fhuil acu, nó ina nádúr, ar fhaitíos na bhfaitíos? An bhfuil fírinne an scéil inár ngéinte? 'Bhfuil dúchas an duine sa ghníomh nó sa ghéin? 

Seanfhocail ón leabhar 'Seanfhocla Chonnacht' daoibh, a léitheoirí,

Aithníonn ciaróg ciaróg eile. (Dúchas)

An rud atá sa smior, ní féidir a bhaint as an gcnáimh. (Dúchas)

Siúl an chait ag an bpisín. (Dúchas)

An rud a bhíos sa bhfuil bíonn sé sa bhfeoil. (Dúchas)

An soitheach a mbíonn an fíon ann, fanann an mianach sa gclár. 
(Dúchas)

Is treise oiliúint ná oideachas. (Béasa)

Is treise dúchas ná oiliúint.  (Dúchas)

Ní buí ón ngréin ach buí ó nádúr. (Dúchas)

Nuair a scapas an gaol scapann an nádúr. (Gaol)

Smaointe ag Rith

Ar maidin, agus mé ag léamh an leabhair Seanfhocla Chonnacht, bhí Sióg ina luí le mo thaobh; go deas sona socair sásta, an bheirt againn.

Ansin, chuala Sióg ceol éin, a bhí ag teacht tríd an bhfuinneog oscailte, agus chuir sé cluas air féin ar an bpointe. An dúchas ag briseadh trí chluasa an chait, is dócha, arsa mé féin liom féin.

Ar aon nós, thosaigh mo smaointe ag rith. Blianta ó shin, lá dá raibh mé féin agus An Garraíodóir ag breathnú ar chuain coileán, thug mé faoi deara go raibh coileán amháin acu le heireaball fada air, rud nach raibh ar na coileáin eile.

Insíodh dom, ag an am, go mbíodh eireabaill fhada ar an gcineál sin coileán tráth den saol, ach go raibh a n-eireabaill á sciotadh leis na cianta agus, dá thoradh sin, rugadh formhór dá gcineál gan eireaball anois.

Céim éabhlóide, seans, an smaoineamh a rith liom an lá úd, ach amháin gur éirigh le cuimhne na bunghéine an t-eireaball fada ar leith sin a thabhairt léi fós, shílfeá, rud a d’fhág an coileán nuabheirthe úd lena eireaball éagsúil. Meas tú an féidir ‘éagsúil’ a thabhairt ar an ní sin atá, i ndeireadh an tsaoil, dúchasach?

Giota faoi Lamarkism nó faoi nithe eipiginiteacha le léamh anseo agus anseo, más rud go bhfuil fonn ort roinnt taighde a dhéanamh ar an ábhar, a léitheoir. Ní raibh caife na maidine agam féin fós, an dtuigeann sibh, mar sin níl fonn taighde orm.

I, ahem, leaba an taighde sin, díreoidh mé m’aire ar chúpla seanfhocal ón leabhar thuasluaite, ó tharla é i mo lámh agam – bhuel, níl sé i mo lámh agam agus mé ag clóscríobh, mar a thuigfeá, ach tá an leabhar in aice láimhe, agus fuair mé na seanfhocail seo a leanas faoin gceannteideal, Dúchas:

An rud atá beirthe sa bhfuil is deacair a bhaint as an bhfeoil.


An rud atá sa bhun bán, tá sé sa bharr glas.


Is mar a shiúileas an seanphortán is ea a shiúileas an portán óg.


An fíon a bhíos sa mbaraille, fanann cuid de sna cláir.


Bionn beirt in aon bhroinn is ní hionann iad.


Is deacair lacha a bhá.


Dá airde a theas an priompallán sa lá, i gcac a chaitheas sé an oíche.


Is fusa deoch a bhaint as sruth ná greim as cloch.


Ní buí ón ngréin ach buí ó nádúr.

Cá nDeachaigh Siad?

Le mí anuas, táim ag coinneáil súil ghéar ar an gcrann silíní thuas, ag breathnú ar na bláthanna ag fás…

…ag fanacht go mbeadh an crann lán le bláthanna, le go mbeinn in ann grianghraf a thógáil de na bláthanna ag eitilt leo, ar an gcéad lá gaofar a thiocfadh..

...ach tháinig lá na gaoithe, i ngan fhios dom, agus fágadh mé leis an gceist,

‘Cá ndeachaigh na bláthanna?’

Rith an smaoineamh liom ar maidin, ar fheiceáil an chrainn nocht dom, a bhláthanna uilig bailithe leo, gur ionann an scéal lenár bpáistí, ar bhealach: cuirtear síol, bíonn siad faoi bhláth faoi choimirce ár ngrá, coinnítear iad ar chúl na gaoithe agus iad ag fás aníos, ach, ansin, lá amháin, i ngan fhios dúinn, shílfeá, imíonn siad, agus fágtar sinn leis an gceist,

‘Cá ndeachaigh na blianta?’  

Sí Do Mhamó Í

Lá de laethanta na seachtaine seo caite, ar chlár Mooney, chuala mé ón Dr. Mary O’Connell, a rinne taighde ar an ábhar, go bhfuil ár ngéinte ag fabhrú de réir a chéile, le go mbeidh siad, lá breá éigin, in ann an lámh in uachtar a fháil ar ailse, ceaptar.  

Lean an comhrá ar aghaidh, an Dr. Mary agus painéal an chláir ag labhairt faoinár ngéinte, agus an bealach cliste atá acu, mar ghéinte, dul chun cinn a dhéanamh, trí fhabhrú, le go mbeidh muid níos sláintiúla amach anseo.

An chéad rud eile, chuala mé caint uathu ar ábhar an ‘menopause’. Luadh é, ní mar ghalar, an dtuigeann sibh, cé go mbíonn mná cráite aige go minic, ach luadh é mar fhreagra ar cheist ó dhuine den phainéal, a d’fhiafraigh, ‘What is the benefit of having people who live into old age?’

Bhuel, baineadh geit asam, a léitheoirí! Táim den bharúil go bhfuilim anois, seans, i ngan fhios dom féin, an dtuigeann sibh, ar tí ‘living into old age.’  Bíodh sin mar atá, tháinig freagra na ceiste sin 'What is the benefit...' ón Dr. Mary, freagra a bhain geit eile as an, ahem, tseanbhean seo. Dar léi,

‘...the reason why people live past menopause is to take care of, nurture, and continue to be involved in the upbringing, and in the development, of the next generation.’

An bhfuil a fhios agaibh cén t-ainm a thugtar ar an hipitéis sin thuas, a léitheoirí? Tugtar an ‘grandmother hypothesis’ air.

Hmmm...