An Chúirt Filíochta - Oireachtas na Samhna 2026

Tá ár n-ócáid bhliantúil, An Chúirt Filíochta, ag dul ar ais go dtí An Ríocht i mbliana, agus is ann a bheas muid, ag Oireachtas na Samhna ar an Satharn, 31 Deireadh Fómhair, thuas staighre, Leibhéal 1, Seomra Comhdhála, in Óstán an Gleneagle i gCill Airne, ag 1.30in. Tá mé fhéin, Bríd agus an Sirriam gníomhach, Proinsias Mac a'Bhaird ag súil GO MÓR le bhur gcomhluadar, arís, i mbliana. 

Tá aiféala orm faoin mhoill leis an mBarántas (thíos), ach bhí Proinsias bocht ar an tear gníomhach. Cibé scéal é, ná bígí buartha, a léitheoirí, mar bhí mé fhéin agus Bríd ag obair go dian ar bhur son. D'éirigh linn seoladh a aimsiú ar chúl phróca caife Columbian, agus tá iarratas seolta againn chucu; tá muid ag súil go mbeidh an cócaon againn in am don chúirt. Tá an caviar fós le ordú, ach b'fhéidir go mbeadh Donegal Catch in ann cuidiú liom. Seans go bhfuil seoladh teagmhála áit éigin ar chúl an phacáiste sa freezer. 

Tá an Cognac fágtha faoi chúram Phroinsias. Eisean atá i gceannas, freisin, ar an ngloine uisce beatha, an chrág duilisce nó an pins snaoisín a bheas ar fáil, ag an gCúirt, do gach file a dhéanfaidh dán a aithris. 

Maidir leis na dánta, ní gá cloí leis an téama atá luaite sa bharántas, agus is féidir leat dán nár scríobh tú fhéin a aithris, más mian leat, ach iarrtar ort, a scríbhneoir, gan ach dán amháin (nó dhá dhán ghairide) a aithris agus, mura miste leat, cóip den dán/de na dánta sin a sheoladh chuig Proinsias (pmacabhaird ag gmail ponc com) cúpla lá roimh an ócáid, le go mbeidh deis aige iad a réiteach don scáileán mór. Má bhíonn na dánta aige, roimh ré, is féidir le Proinsias an Cognac a ól a chuid obair theicniúil a dhéanamh le go mbeidh deis ag an lucht éisteachta an dán a léamh, chomh maith le hé a chloisteáil agus an dán i mbun aithrise.  

B'aoibhinn linn filí úra a chloisteáil ag an gCúirt Filíochta, mar sin bheimis buíoch díbh, a léitheoirí, ach an scéal seo a scaipeadh ar bhur lucht aitheantais, idir óg agus chomh-hóg-linne; ba mhaith linn go mbeadh a fhios ag daoine go gcuirtear fáilte roimh chuile dhuine ag an gCúirt Filíochta, bíodh siad aitheanta mar fhile nó ná bíodh. Agus, ar ndóigh, is maith ann lucht éisteachta! Beidh deis againn uilig bualadh le chéile, i ndiaidh na Cúirte, mar beidh greim le hithe agus gloine fíona ar fáil, nuair a bheas na dánta uilig cloiste againn.

Ár mbuíochas ó chroí le Clár na Leabhar Gaeilge as a gcuid urraíochta!

Seo chugaibh an Barántas, a chairde, agus mholfainn daoibh Deasghnátha na Cúirte a léamh go cúramach mar cloítear, ahem, go docht daingean leo.

*************************** 

Barántas 

Do Bhaird, Filí agus Ollaimh Bhanbha, beannachtaí! 

Whereas, tá gaoth an easaontais ag séideadh fríd Leath Chuinn agus siúlóirí buí ag iarraidh an bonn a bhaint de shuaimhneas Bhóthar Gharbhachaidh  athuair. San Oileán Úr, tá pilibín na moinge buí ag caoineadh duais nár bronnadh agus ag santú ola an tsaoil. Sa Domhan Thoir, tá Sliocht Íosác ag cur Clann Ishmael de  dhroim an domhain mar a bheadh diabhail bhuí ann.  

Buí it known, leanann an t-anás an chogaíocht, leanann mearbhall bréaga agus leanann aineolas agus éiginnteacht a chéile, ach fós féin leanaimid lagcheannairí na smaointe seanchaite.  

Whereas, bhí meas ariamh ag Clann Mhíle ar fhocail a chuid filí agus ghlac sé go fonnmhar le comhairle na héigse, cad iad na rannta a chumfaidh a chuid bard inniu chun iad a threorú i dtreo na síochána agus an tsuaimhnis intinne in aimsir seo  na héiginnteachta agus an amhrais. 

Ordaítear duit, subpoena ad testificum, fianaise a thabhairt os comhair Cúirte a  eagrófar ar an tSatharn, an 31ú lá de mhí Dheireadh Fómhair i gCill Airne ag 1.30 pm, maidir le réiteach aighnis, sárú an aineolais agus ceannaireacht chiallmhar. Tugtha faoi mo lámhsa [le húdarás incheistithe] ar an lá seo, an dara lá dhéag de Dheireadh Fómhair, Bliain ár dTiarna Dhá Mhíle Fiche a Sé. 

                                                                         PROINSIAS MAC A’ BHAIRD 

                                                                                    Sirriam (mall)ghníomhach 

God Save The King!

*****************************

Deasghnátha na Cúirte 

Ní léifidh aon fhinné níos mó ná dán amháin mar fhianaise, ach bíodh an dara ceann réidh aige ar eagla nach mbeidh rannpháirtíocht shásúil ó fhilí sásúla ann lá na Cúirte. 

Ní gá don fhinné cloí le téama na Cúirte agus ní gá don fhinné dán dá chuid féin a aithris ach iarrtar ar gach finné a bheith sa tseomra cheart ar an lá cheart. 

Is nós don ghiúiré bualadh bos a thabhairt d’fhinné nuair a bheidh fianaise tugtha aige. Ní nós bualadh bos a thabhairt agus an finné i lár aithrise [ach amháin sa chás go maslaítear lucht an uabhair ar bhealach nuálach  turgnamhach].  

Seachnaítear an caoineadh agus an t-olagón ach amháin sa chás go mbíonn tubaiste mhór náisiúnta nó pearsanta ann maidin na Cúirte. Beidh sé de dhualgas ar oifigigh na Cúirte sainmhíniú a dhéanamh ar a  bhfuil i gceist le tubaiste. Ní aireofar Galfchúrsa an Dúin Bhig, biachlár Óstán an Brehon ná Duolingo ina thubaiste phearsanta nó náisiúnta. 

Bronnfar dram uisce beatha, crág duilisc agus pins snaoisín ar gach finné a thugann fianaise shásúil. Bronnfar  buidéal Cognac, caviar agus líne cócaoin ar fhinné a chuireann an giúiré ag gáire os ard. 

Ar iarratas i scríbhinn ó ⅔ den ghiúiré a fhaightear 6 mhí roimh dháta na Cúirte, cuirfear aistriúchán  comhuaineach ar fáil sna teangacha seo a leanas: Ultais, Gàidhlig, Gaelg, Gaelscoilis, Cant, agus Gaolainn Chontae an Chláir.  

Ceadaítear éirí in airde, éirí ar tháblaí agus éirí amach ach ní cheadaítear éirí suas ar bhaill eile den ghiúiré [a fhad is a bhíonn gnó na Cúirte ar siúl]. 

Beidh sé de chead ag an ghiúiré finné a cheistiú. Muna bhfaightear freagra sásúil, beidh sé de chead ag an ghiúiré a gcuid seanfháinní óir a chaitheamh ar an fhinné. 

Taispeántar an meas is dual d’oifigigh na Cúirte agus beannaítear go cuirtéiseach leo. Tá cead ag finné deoch mheisciúil a cheannach d’aon oifigeach roimh, i rith nó i ndiaidh imeachtaí na Cúirte agus ní fhéachfar air sin mar bhreab. Ní gá d’oifigigh na Cúirte a bheith cáilithe in aon rud fónta, ach is gá dóibh a bheith beo agus fá scread asail de láthair na Cúirte. 

Tá cead ag finné a chuid fianaise a chanadh, ach ní mór glór ceolmhar binn a bheith aige. Seachnaítear na mionghléasanna agus an Hip Hop. 

Ceadaítear don ghiúiré tuilleadh rialacha a chur leis an liosta seo agus nósanna nua a bhunú gan choinne. 

Gaelsamba

Bhí sé d'ádh orm ticéad a fháil don ócáid 'Gaelsamba' a bhí ar siúl in Amharclann Chois Fharraige (Seanscoil Sailearna) seachtain ón Déardaoin seo caite. Oíche den scoth a bhí ann, ag éisteacht le Ceol Gael-Brasaíleach/Música Gaélica-Brasileira agus ag breathnú ar dhaoine óga fuinniúla, ón dá thír, ag damhsa agus ag ceol ar an stáitse, le chéile. 

Bhí sí draíochtiúl mar ócáid, agus táim thar a bheith buíoch den leaid óg uasal, Colm Seoighe, eagarthóir na hócáide, as an eolas faoin ócáid a roinnt linn ar an ardán nua meán sóisialta trí Ghaeilge, Cogar; thug sé deis dom mé fhéin a eagrú agus mo bhealach a dhéanamh siar go Conamara, in am. 

Gearóid Willie Ó Fátharta a bhí ina fhear an tí, jab a rinne sé go héifeachtach ó tharla teanga na tíre seo agus teanga na Brasaíle ar a thoil aige, agus ó tharla, feictear dom, gur fear é a raibh a chroí agus a anam istigh san ócáid. Go deimhin, mura bhfuil a leabhar, Mo Scéal Fhéin, léite agaibh, mholfainn é a léamh; bhí saol thar a bheith suimiúil ag Gearóid, agus tá cur síos soléite lom fírinneach déanta aige ar a shaol sa leabhar seo. Tá áthas orm gur casadh orm é, agus gur casadh cuid eile den, ahem, seandream orm an oíche sin, freisin: Máirín Mhic Lochlainn, Gearóid Willie Ó Fátharta, Tadhg Mac Dhonnagáin, Gearóid Ó Murchú agus mé fhéin. 

Mar, ahem, sheanduine, táim thar a bheith sásta agus bródúil daoine óga fuinniúla a fheiceáil ag obair mar atá siad ar chur chun cinn a dteanga agus a dtraidisiún ar bhealach spraíúil ionchuimsitheach siamsúil; agus, táim thar a bheith buíoch de urraitheoirí na hócáide, Ealaín na Gaeltachta, Údarás na Gaeltachta, Ambasáid na Brasaíle agus cistiú na healaíona, as a gcuid tacaíochta do na healaíontóirí óga agus úra. Maith sibh uilig!

Neadió Teilifís Áine

Mar is eol do léitheoirí mo bhlag, tá cúpla teachín éan agam le ceamaraí, ceann acu atá ceangailte le teilifís na hoifige (thuas) agus ceann atá ceangailte le teilifís na cistine. 

Níl ceamara teilifís na cistine ag obair i láthair na huaire mar sin ní bheidh a fhios agam an mbeidh nead sa teachín éan sin i mbliana nó nach mbeidh. Mar a fheicfidh sibh ón ngrianghraf thuas, níl an chuma ar an scéal go mbeidh nead i dteachín na hoifige i mbliana, ach oiread, ach beidh le feiceáil. 

Tá cheithre theachín éan eile agam atá crochta ar na crainnte ar chúl an tí, mar mhaisiúcháin. Bhuel, cheap mé gur maisiúcháin a bhí iontu go dtí gur tháinig mé ar nead thréigthe i gceann acu, ag tús na bliana.

I mbliana, tá an chuma ar an scéal go bhfuil meantán mór ag déanamh a neide i gceann eile de na tithe beaga ornáideacha. Coinneoidh mé súil ghéar orthu uilig, uaidh seo amach.   

Taifeadadh

Trí bliana ó shin, scríobh mé ar an mblag seo faoi Litreacha, agus a dtábhacht i mo shaol fhéin. Faraor, ní scríobhtar mórán litreacha níos mó. Sin an saol ag bogadh ar aghaidh, méara ar mhéarchlár seachas peann ar phár den chuid is mó. 

Blianta ó shin, timpeall tríocha bliain ó shin, thug m'uncail, a bhí sa mbaile as Meiriceá ag an am, trí cinn do na téipeanna sin thuas dom. Dar leis, bhainfinn tairbhe as na taifeadtaí a rinneadh liomsa agus le mo shiblíní (sula raibh éinne againn fiú inár ndéaga) dá n-éireodh liom bealach a fháil an t-ábhar orthu a bhogadh ón seantéip chuig córas a d'fheilfeadh don am i láthair. 

Cúpla bliain ó shin, nuair a fuair an fear a thug dom iad, m'uncail álainn, bás, tháinig mé ar na seantéipeanna i mbosca san áiléar. Ina dhiaidh sin, choinnigh mé iad i dtarraiceán, thíos staighre, agus is ann a d'fhan siad go dtí roinnt míonna ó shin nuair a thug mé iad d'fhear áitiúil a raibh fios a gnóthaí aige, agus a sheol na seantéipeanna ar aghaidh chuig Happy Ireland Productions, dream a d'aistrigh an t-ábhar chuig méaróg USB dom. 

Inné, chaith mé an lá iomlán ag éisteacht le mo shiblíní, liom fhéin agus le m'athair ar thaifeadadh a rinneadh ag tús na seachtóidí, muid uilig ag labhairt isteach i dtaifeadán ag insint scéalta do m'uncail agus ag casadh amhrán dó. Seoladh na taifeadtaí chuige, anonn go Meiriceá. Shábháil sé iad agus, mar a scríobh mé thuas, thug sé ar ais dom iad roinnt blianta théis bhás m'athar, a dheartháir. 

Beidh m'athair ceathracha bliain curtha i gcré na cille i mbliana. Ar maidin, d'íoslódáil mé an taifeadadh ón méaróg USB chuig m'fhón cliste, chuir mé orm mo chluasáin, cheangal mé na cluasáin le m'fhón trí Bluetooth, agus chaith mé uair an chloig ag gabháil fhoinn le mo Dhaide, arís. 

Rabharta Mór na nÉan

Tá sé de nós agam súil laethúil a chaitheamh ar shuíomh Nuacht1.com le go bhfeice mé céard iad na hailt ar na meáin ba mhaith liom a léamh.  Cúpla lá ó shin, tháinig mé ar an nasc chuig an alt 'Baol stoirme geallta faoi Cháisc,' atá le fáil ar shuíomh nuachta RTÉ. Níl a fhios agam cé hé nó cé hí a bhíonn ag tuairisciú ar an suíomh sin, ach tá saibhreas na Gaeilge sna hailt uaidh nó uaithi, caithfidh mé a rá. 

Luaite san alt faoin aimsir ghránna atá romhainn don deireadh seachtaine seo, thug mé suntas ar leith don líne 'Tá rabharta mór na n-éan linn...' mar nach raibh ainm an rabharta sin cloiste agam, cheana. Is léir nach mé amháin a thug suntas don rabharta sin, mar thosaigh comhrá eadrainn thall ar 'Bluesky,' áit a mbím fhéin agus na Spéiríní eile ag plé nithe a bhaineann le cultúr na tíre, i dteanga na tíre. 

Tháinig Séamus ar an eolas seo agus ar an eolas seo faoi Rabharta Mór na nÉan, i gcartlann.ie, d'aimsigh Conchúr an t-eolas seo faoi rabhartaí (tá Rabharta Mór na nÉan luaite ann) ar duchas.ie, agus is féidir an giota seo thíos a fháil i leabhar Thomáis Uí Mháille, An Béal Beo, ar leathanach 86,

Labhair mé le hiascaire thiar sa mbaile, fear a bhí in ann a dheimhniú dom go dtugtar Rabharta Mór na nÉan ar Rabharta Mór an Earraigh, mar gurb é an rabharta sin an rabharta is mó, agus b'shin an t-am a roghnaíodh na báid mhóra a athsheoladh ar an bhfarraige, théis seal a bheith caite acu ar thalamh tirim, tar éis Rabharta Mór an Fhómhair; idir Rabharta Mór an Fhómhair agus Rabharta Mór na nÉan, bhíodh na báid tarraingthe suas ar thalamh tirim le hiad a dheisiú nó a tarráil mar ba ghá.

Is ag an am sin, théis an rabharta, a thosaíonn na héin ag tógáil a gcuid neadacha ar na carraigeacha. Bíonn snáth mara fágtha ag rabharta mór na n-éan, agus tógann gach éan a nead níos airde ná an líne sin, mar go nglacann siad leis, is dócha, nach mbeidh aon rabharta eile ann a bheas níos airde agus, dá bhrí sin, nach ndéanfaidh an fharraige damáiste don nead; cuimhne ghéiniteach éigin ag feidhmiú, seans. Ó tharla go mbíonn feamainn caite ar an gcladach tar éis an rabharta, agus giotaí de rópaí agus d'eangacha, freisin, is as na hábhair sin agus tuilleadh a dhéanann éin na mara a gcuid neadacha.

Ach, san áit a mbíonn nead bíonn ubh. Nuair a thógfaidís sos ón iascaireacht, isteach leo ar na carraigeacha le hubh a fháil le hithe. Ní mó ná sásta a bhíodh na héin, agus chaithfidís clocha beaga sa mullach ar na hiascairí, ag iarraidh iad a chur dá ngoile, is dócha. Níorbh fhéidir na huibheacha a ithe théis coicís a bheith caite acu sa nead, mar bheadh éinín ag fás san ubh faoin am sin, is dócha. 

Gleo na Gaeilge

Le blianta beaga anuas, táim ag seasamh siar ón ngleo. Ar ndóigh, tá daoine ann nach dtabharfadh gleo air agus tuigim dóibh ach, mar is eol dúinn ón bhfear tannáilte thall, tarraingíonn gleo aird. Ach, nuair a bhíonn aird tarraingthe i dtreo amháin, ní féidir léi díriú ar nithe eile atá ag tarlú. Caithfear súil a choinneáil ar an gcleasaí. Ní mar a shíltear a bítear, go minic.

Fadó, dúirt fear rathúil liom nach iad briathra a dhearbhaíonn ach airgead; má tá gníomh le cur i bhfeidhm go rathúil, dar leis, caithfidh sé dul i bhfeidhm ar sparán an té ar a bhfuil d’aird dírithe. Is féidir, a dúirt sé liom, daoine a mhealladh le hairgead; é a bhaint díobh ar bhealach amháin, nó é a shíneadh chucu, ar bhealach eile. Má bhaineann tú airgead uathu, nó má chuireann tú airgead sa bhreis ina bpócaí, ‘that will make them sit up and take notice,’ a mhaígh sé.

Ar an lá seo, anuraidh, a fuair mé an cuireadh bheith páirteach i gcoiste, coiste a bunaíodh, samhlaím, go dleathach ach go rúnda, le cás na Gaeilge laglabhartha a phlé. Tugadh bliain don choiste páipéar bán ar an ábhar a réiteach don rialtas. Dá gcuirfeadh aon duine agaibh ceist orm, a léitheoirí, cé hiad baill eile an choiste, ní bheinn in ann an freagra sin a roinnt libh. Tá sé cineál cosúil leis an gclár sin, The Traitors Ireland. Caithfear a bheith cúramach, gan fíos do rún a scaoileadh, ar fhaitíos.

Ar aon nós, tá mo chuidse den obair cheilteach déanta agamsa, agus beidh an páipéar bán á roinnt go poiblí, inniu. Tá a fhios agam go dtarraingeoidh sé raic, ach bhí seifteanna na nGall ann tráth den saol a chuidigh le cur chun cinn an Bhéarla sa tír seo, agus is fiú dul sa seans le pátrún múnlaithe a d’oibrigh, i mo thuairim, ach ar mhaithe le cur chun cinn na Gaeilge, an geábh seo. Ní faide gob na gé ná gob an ghandail. Tá cuid de na moltaí níos oiriúnaí do shochaí na linne seo,

1. Má chloiseann múinteoirí daltaí ag labhairt i mBéarla, cuirfear nóta i nGaeilge abhaile chuig na tuismitheoirí le cur i gcuimhne dóibh go bhféadfaí an Liúntas Leanaí a chailleadh má leanann an Bhéarlóireacht ar aghaidh. Tabharfar Nótaí Scoir ar na nótaí seo.

2, Aon duine atá ag obair don Stát, tabharfar sé mhí dóibh snas a chur ar a gcuid Gaeilge nó caillfidh siad 10% den tuarastal a íoctar leo agus tabharfar é don chomhghleacaí oifige a bhaineann úsáid as Gaeilge amháin ina ghnó, go laethúil.

3. Cuirfear 25% sa bhreis le tuarastal aon oibrí Stáit (Teachtaí Dála agus Seanadóirí san áireamh) atá in ann Gaeilge a labhairt go líofa, agus nach labhróidh tada ach Gaeilge agus iad ag dul i ngleic le gnóthaí stáit.

4. As seo amach, ní thabharfar aon phost Stáit (Teachtaí Dála agus Seanadóirí san áireamh) don duine nach bhfuil in ann a theanga dhúchais a labhairt agus a scríobh, le líofacht.

5. Ní labhrófar ach Gaeilge sna cúirteanna dlí, fiú mura dtuigeann lucht labhartha an Bhéarla céard atá ag dul ar aghaidh.

6. Ní bheidh aon ghá ceadúnas teilifíse a íoc ag an té atá ag éisteacht le TG4 amháin, ach ardófar costas an cheadúnais móide €100 sa bhreis an chainéal, má bhíonn aon duine ag breathnú ar chainéal ar a bhfuil an Béarla mar phríomhtheanga labhartha.

Beidh deis ag daoine a gcuid aighneachtaí a chur in iúl ach ríomhphost a sheoladh chuig gleonagaeilge@amadánaibreáin.ie.

Dronuilleog an Scríbhneora

Ní raibh mé ar an eolas faoin teacht le chéile ar a dtugtar Dronuilleog an Scríbhneora i gCultúrlann Uí Chanáin i nDoire go dtí an tseachtain seo caite nuair a sheol Caoimhín Ó Peatáin an scéal chugam i ríomhphost. 

Is é Dave Duggan, blagálaí agus drámadóir, scríbhneoir a scríobhann i mBéarla agus i nGaeilge, a thug Dronuilleog an Scríbhneora ar an bhfód, le deis a thabhairt do scríbhneoirí na Gaeilge, nua agus bunaithe, a theacht le chéile go neamhfhoirmiúil uair sa mhí lena dtaithí, lena dtuairimí agus lena mianta a roinnt lena chéile.

Bhí seachtar againn i láthair Dé hAoine seo caite, an chéad uair agamsa ann ach an ceathrú huair ag Dave agus cuid de na scríbhneoirí eile. Bhíomar inár suí ag an mbord, díreach taobh istigh de dhoras tosaigh na Cultúrlainne, ag ól caife agus ag roinnt eolais lena chéile faoi cheird na scríbhneoireachta. Tá caife na Cultúrlainne, agus an fhoireann ann, ar fheabhas ar fad. 

Ócáid an-phléisiúrtha, agus bhí sé go hálainn casadh le Dave agus leis na scríbhneoirí eile. Ní gá bheith i do scríbhneoir proifisiúnta le páirt a ghlacadh sa Dronuilleog. Ní ceardlann atá ann. Ní ag scríobh ná ag léamh saothar a chéile a bhíomar, ach ag foghlaim óna chéile; ag roinnt ár dtaithí agus ár n-eolas, ag tacú lena chéile. 

Beidh an chéad teacht le chéile eile sa Chultúrlann ar an Aoine, 27 Márta, idir 11:00am -12:00pm. Feicfidh mé ann thú, le cúnamh ár mBé!