Teanga an Phobail

Blianta ó shin, sula raibh ciall cheannaithe agam, dúirt mé ba chóir duit le bean ar m’aithne, sular lean mé ar aghaidh ag roinnt mo chomhairle léi; comhairle a bhí, go deimhin, ar bheagán taithí. Is cuimhin liom an chaoi ar bhreathnaigh sí orm. Ní breathnú binbeach dímheasúil a bhí ann, mar bhí meathgháire ar a haghaidh; breathnú foighneach fadfhulangach a chonaic mé ina súile.

‘Ar chóir dom?’ a dúirt sí.

Bhí a fhios agam, ag an bpointe sin, gur chóir dom aire a thabhairt do mo ghnóthaí fhéin, agus aire níos fearr a thabhairt do na focla a bhí ag teacht as mo bhéal. Deirtear nach lia duine ná tuairim, ach ní hionann tuairim agus tuiscint.

Cuidíonn taithí le tuiscint.

Ó shin i leith, nuair a mhothaím go bhfuil focla ar nós ba cheart nó ba chóir réidh le sciorradh ó mo bhéal, déanaim iarracht teacht rompu agus, ina n-áit, focla ar nós b’fhéidir a úsáid, dá gceapfainn go raibh gá le focla. Bíonn amanna ann nuair is binne béal ina thost.

Ó tharla focla goilliúnacha luaite agam, is fiú breathnú ar fhocla ar nós titim agus fall, freisin. Is féidir titim i ngrá (fall in love), ar ndóigh, rud a chuirfeadh go mór le do shaol, seans, a fhad is nach é do ghrá geal fhéin atá tar éis titim i ngrá le duine éigin eile! An méid sin ráite, ní hionann an chaoi a mbaintear úsáid as fall (a) nuair is bean atá i gceist: fallen woman, agus (b) nuair is fear atá i gceist: fallen hero, mar shampla.

Glacaim leis go bhfuil nathanna mar sin thuas ann mar chuid de theanga an phobail, mar atá to commit suicide, abair, ach meas tú ar chóir dúinn, b’fhéidir, bheith níos airdeallaí nó níos cúramaí faoi nathanna atá coitianta ón sean-am? An bhféadfadh sé go mbeadh daoine ann a shamhlódh go raibh coir nó feall nó peaca i gceist nuair a bhaintear úsáid as an bhfocal sin commit? An mbeadh sé níos cineálta nath eile a úsáid, he/she took his/her own life, mar shampla, mar a dhéantar i nGaeilge nuair a deirtear chuir sé/sí lámh ina bhás/bás fhéin?

Nuair a chloisim bean ag rá I fell pregnant, cuireann sé soir mé agus faighim crua é mo bhéal a choinneáil dúnta. Céard a bheadh mícheart le táim ag súil le páiste/I am expecting a baby a rá, a dúirt mé le fear an tí an lá cheana? Mhol sé dom giota a scríobh ar an ábhar. B’fhéidir gur chóir dom é sin a dhéanamh, arsa mise liom fhéin.

*************************************

Foilsíodh leagan den bhlagmhír seo sa Donegal News an mhí seo caite, san fhorlíonadh Gaeilge Súil Thart, forlíonadh ar a bhfuil Seán Mór Ó Daimhín ina eagarthóir. 

Nollaig na mBan

Scríobh mé blagmhír faoi Nollaig na mBan, roinnt blianta ó shin, mar a fheicfidh sibh anseo, agus is ansin a bheas sibh in ann léamh faoi na nósanna agus nathanna cainte éagsúla a d'fhoghlaim mé féin, ó thaithí nó ó thaighde, le himeacht na mblianta. 

Inné, chaith mé cúpla nóiméad ag labhairt le Bláthnaid ar an gclár Bláthnaid Libh, ó tharla gurb é inniu lá 'Nollaig na mBan,' (nó, más fearr leat, is é inniu An Nollaig Bheag, Eipeafáine, Lá Chinn an Dá Lá Dhéag, nó Féile na dTrí Ríthe - Seán Mac an tSíthigh ag scríobh faoin lá ar tuairisc.ie anseo agus anseo; féach ar bhlag Róislín, maidir le hainm an lae, anseo), agus bhí Bláthnaid ag labhairt liomsa, agus le mná eile, faoinár dtaithí maidir le nósanna a bhaineann leis an lá seo.

Go dtí gur luaigh sí liom é, bhí dearmad déanta agam den nós a bhíodh againn, thiar i gConamara. agus mé ag fás aníos, coinneal a lasadh sna fuinneoga uilig, ar fud an tí, ar an lá seo. Ní cuimhin liom cén fáth a ndearna muid é sin, ach ní dóigh liom gur chuala mé, ag an am, gurb í, ahem, an ghéarleanúint a rinne ríocht na Breataine orainn, fadó, a ba chúis leis, mar nós. 

Pé scéal é, tríocha bliain ó shin, nó mar sin, agus mé i mo chónaí in Inis Eoghain, chuala mé, ó bhean a bhí pósta le fear as Corcaigh, go raibh nós eile ann a bhaineann leis an lá seo, sé sin le rá, mná ag teacht le chéile, mar gur..

'Ar na fir a thiteann obair an tí ar an 6 Eanáir^[4]. Tá traidisiún ann go bhfaigheann mná lá saoire ó dhualgais an tí ar an lá seo (traidisiún an-láidir i gCorcaigh ach lag sa tír in iomlán). Is traidisiún iomlán Éireannach é^[5]. Eagraíonn na mná cóisireacha nó turais amach go dtí na bialanna nó na tábhairní. Bíonn na bialanna agus na tithe tábhairne lán go doras le mná an oíche sin.' 

...más fíor an méid a léigh mé anseo. Ar aon nós, mura dtaga leat tar leo (seanfhocal uimhir 15 anseo) agus, anocht, beidh mé i mbialann le banchairde agus, i dtraidisiún nach bhfuil 'iomlán Éireannach,' ní bheidh an bhean seo, ná aon bhean eile ar m'aithne, saor 'ó dhualgais an tí,' inniu, ná ar aon lá eile!

Gabh mo leithscéal anois, a léitheoirí, ach caithfidh mé imeacht, mar tá 'glaoch rolla' le freagairt ag an mbean seo. 

Bíodh lá maith agaibh, a chairde! 

Trust Ag Teitheadh

Blianta ó shin, bhí mé cláraithe le suíomh idirlín, suíomh a bhain le poist a bhíodh le fáil sa seirbhís phoiblí, más buan mo chuimhne, agus gheobhainn ríomhphost ón láithreán gréasáin sin dá mbeadh post nua ar fáil. 

Dá mbeadh suim agam sa phost, d'fhéadfainn brú ar an gcnaipe cuí ar an scáileán, an fhoirm chuí a líonadh isteach, ar líne (réamh-iarratas...liosta ceisteanna...freagraí le ticeáil) agus í a sheoladh chuig an eagraíocht ar leo an suíomh, eagraíocht a dhéanfadh anailís láithreach ar mo réamh-iarratas, ba chosúil. Rud éigin mar sin. Tagann fial le haois, an dtuigeann sibh. 

Ar aon nós, sí mo chuimhne ná go mbrúfainn an cnaipe 'Send' agus, i gcónaí, gheobhainn teachtaireacht ar ais a déarfadh nach raibh mé feiliúnach don phost; nó, b'fhéidir go ndúradh nach raibh an post feiliúnach domsa - ní cuimhin liom - ach, pé scéal é, níor éirigh liom, riamh, dhul níos faide ná an réamh-iarratas sin.

Pé scéal é, tharla sé go raibh grúpa ban óga éirimiúla ina suí sa chistin liom lá amháin, agus bhí mé ag insint dóibh nach raibh ag éirí liom sna réamhiarratais. Arsa duine acu,

'You're probably being too honest in your replies?'

Bhuel, a léitheoirí, baineadh siar asam, caithfidh mé a rá. Ach, de réir cosúlachta, b'fhearr 'Yes' a thiceáil, fiú dá mba 'No' m'fhreagra ionraic, dá mba rud é go raibh uaim bogadh ar aghaidh go dtí an chéad leibhéal eile. Bíodh sé sin fíor nó ná bíodh, ní dheachaigh mé i muinín na teicneolaíochta sin a thuilleadh. Sin mise. Fuair mé post as mo stuaim féin. 

Ar maidin, bhí me ag léamh faoin gcraic seo, agus faoin gcraic seo, agus faoin gcraic seo. Táim i mo shuí ag an mbord sa chistin, agus tá mo thrust ag teitheadh...arís is arís is arís eile.