Taifeadadh

Trí bliana ó shin, scríobh mé ar an mblag seo faoi Litreacha, agus a dtábhacht i mo shaol fhéin. Faraor, ní scríobhtar mórán litreacha níos mó. Sin an saol ag bogadh ar aghaidh, méara ar mhéarchlár seachas peann ar phár den chuid is mó. 

Blianta ó shin, timpeall tríocha bliain ó shin, thug m'uncail, a bhí sa mbaile as Meiriceá ag an am, trí cinn do na téipeanna sin thuas dom. Dar leis, bhainfinn tairbhe as na taifeadtaí a rinneadh liomsa agus le mo shiblíní (sula raibh éinne againn fiú inár ndéaga) dá n-éireodh liom bealach a fháil an t-ábhar orthu a bhogadh ón seantéip chuig córas a d'fheilfeadh don am i láthair. 

Cúpla bliain ó shin, nuair a fuair an fear a thug dom iad, m'uncail álainn, bás, tháinig mé ar na seantéipeanna i mbosca san áiléar. Ina dhiaidh sin, choinnigh mé iad i dtarraiceán, thíos staighre, agus is ann a d'fhan siad go dtí roinnt míonna ó shin nuair a thug mé iad d'fhear áitiúil a raibh fios a gnóthaí aige, agus a sheol na seantéipeanna ar aghaidh chuig Happy Ireland Productions, dream a d'aistrigh an t-ábhar chuig méaróg USB dom. 

Inné, chaith mé an lá iomlán ag éisteacht le mo shiblíní, liom fhéin agus le m'athair ar thaifeadadh a rinneadh ag tús na seachtóidí, muid uilig ag labhairt isteach i dtaifeadán ag insint scéalta do m'uncail agus ag casadh amhrán dó. Seoladh na taifeadtaí chuige, anonn go Meiriceá. Shábháil sé iad agus, mar a scríobh mé thuas, thug sé ar ais dom iad roinnt blianta théis bhás m'athar, a dheartháir. 

Beidh m'athair ceathracha bliain curtha i gcré na cille i mbliana. Ar maidin, d'íoslódáil mé an taifeadadh ón méaróg USB chuig m'fhón cliste, chuir mé orm mo chluasáin, cheangal mé na cluasáin le m'fhón trí Bluetooth, agus chaith mé uair an chloig ag gabháil fhoinn le mo Dhaide, arís. 

Rabharta Mór na nÉan

Tá sé de nós agam súil laethúil a chaitheamh ar shuíomh Nuacht1.com le go bhfeice mé céard iad na hailt ar na meáin ba mhaith liom a léamh.  Cúpla lá ó shin, tháinig mé ar an nasc chuig an alt 'Baol stoirme geallta faoi Cháisc,' atá le fáil ar shuíomh nuachta RTÉ. Níl a fhios agam cé hé nó cé hí a bhíonn ag tuairisciú ar an suíomh sin, ach tá saibhreas na Gaeilge sna hailt uaidh nó uaithi, caithfidh mé a rá. 

Luaite san alt faoin aimsir ghránna atá romhainn don deireadh seachtaine seo, thug mé suntas ar leith don líne 'Tá rabharta mór na n-éan linn...' mar nach raibh ainm an rabharta sin cloiste agam, cheana. Is léir nach mé amháin a thug suntas don rabharta sin, mar thosaigh comhrá eadrainn thall ar 'Bluesky,' áit a mbím fhéin agus na Spéiríní eile ag plé nithe a bhaineann le cultúr na tíre, i dteanga na tíre. 

Tháinig Séamus ar an eolas seo agus ar an eolas seo faoi Rabharta Mór na nÉan, i gcartlann.ie, d'aimsigh Conchúr an t-eolas seo faoi rabhartaí (tá Rabharta Mór na nÉan luaite ann) ar duchas.ie, agus is féidir an giota seo thíos a fháil i leabhar Thomáis Uí Mháille, An Béal Beo, ar leathanach 86,

Labhair mé le hiascaire thiar sa mbaile, fear a bhí in ann a dheimhniú dom go dtugtar Rabharta Mór na nÉan ar Rabharta Mór an Earraigh, mar gurb é an rabharta sin an rabharta is mó, agus b'shin an t-am a roghnaíodh na báid mhóra a athsheoladh ar an bhfarraige, théis seal a bheith caite acu ar thalamh tirim, tar éis Rabharta Mór an Fhómhair; idir Rabharta Mór an Fhómhair agus Rabharta Mór na nÉan, bhíodh na báid tarraingthe suas ar thalamh tirim le hiad a dheisiú nó a tarráil mar ba ghá.

Is ag an am sin, théis an rabharta, a thosaíonn na héin ag tógáil a gcuid neadacha ar na carraigeacha. Bíonn snáth mara fágtha ag rabharta mór na n-éan, agus tógann gach éan a nead níos airde ná an líne sin, mar go nglacann siad leis, is dócha, nach mbeidh aon rabharta eile ann a bheas níos airde agus, dá bhrí sin, nach ndéanfaidh an fharraige damáiste don nead; cuimhne ghéiniteach éigin ag feidhmiú, seans. Ó tharla go mbíonn feamainn caite ar an gcladach tar éis an rabharta, agus giotaí de rópaí agus d'eangacha, freisin, is as na hábhair sin agus tuilleadh a dhéanann éin na mara a gcuid neadacha.

Ach, san áit a mbíonn nead bíonn ubh. Nuair a thógfaidís sos ón iascaireacht, isteach leo ar na carraigeacha le hubh a fháil le hithe. Ní mó ná sásta a bhíodh na héin, agus chaithfidís clocha beaga sa mullach ar na hiascairí, ag iarraidh iad a chur dá ngoile, is dócha. Níorbh fhéidir na huibheacha a ithe théis coicís a bheith caite acu sa nead, mar bheadh éinín ag fás san ubh faoin am sin, is dócha. 

Tarraingíonn scéal scéal eile. Go raibh maith agat, a Mhichael. Bhain mé an-taitneamh as ár gcomhrá, agus táim thar a bheith buíoch do na daoine uilig as na scéalta, agus as an eolas sa bhreis, a roinn siad liom, inné. 

Gleo na Gaeilge

Le blianta beaga anuas, táim ag seasamh siar ón ngleo. Ar ndóigh, tá daoine ann nach dtabharfadh gleo air agus tuigim dóibh ach, mar is eol dúinn ón bhfear tannáilte thall, tarraingíonn gleo aird. Ach, nuair a bhíonn aird tarraingthe i dtreo amháin, ní féidir léi díriú ar nithe eile atá ag tarlú. Caithfear súil a choinneáil ar an gcleasaí. Ní mar a shíltear a bítear, go minic.

Fadó, dúirt fear rathúil liom nach iad briathra a dhearbhaíonn ach airgead; má tá gníomh le cur i bhfeidhm go rathúil, dar leis, caithfidh sé dul i bhfeidhm ar sparán an té ar a bhfuil d’aird dírithe. Is féidir, a dúirt sé liom, daoine a mhealladh le hairgead; é a bhaint díobh ar bhealach amháin, nó é a shíneadh chucu, ar bhealach eile. Má bhaineann tú airgead uathu, nó má chuireann tú airgead sa bhreis ina bpócaí, ‘that will make them sit up and take notice,’ a mhaígh sé.

Ar an lá seo, anuraidh, a fuair mé an cuireadh bheith páirteach i gcoiste, coiste a bunaíodh, samhlaím, go dleathach ach go rúnda, le cás na Gaeilge laglabhartha a phlé. Tugadh bliain don choiste páipéar bán ar an ábhar a réiteach don rialtas. Dá gcuirfeadh aon duine agaibh ceist orm, a léitheoirí, cé hiad baill eile an choiste, ní bheinn in ann an freagra sin a roinnt libh. Tá sé cineál cosúil leis an gclár sin, The Traitors Ireland. Caithfear a bheith cúramach, gan fíos do rún a scaoileadh, ar fhaitíos.

Ar aon nós, tá mo chuidse den obair cheilteach déanta agamsa, agus beidh an páipéar bán á roinnt go poiblí, inniu. Tá a fhios agam go dtarraingeoidh sé raic, ach bhí seifteanna na nGall ann tráth den saol a chuidigh le cur chun cinn an Bhéarla sa tír seo, agus is fiú dul sa seans le pátrún múnlaithe a d’oibrigh, i mo thuairim, ach ar mhaithe le cur chun cinn na Gaeilge, an geábh seo. Ní faide gob na gé ná gob an ghandail. Tá cuid de na moltaí níos oiriúnaí do shochaí na linne seo,

1. Má chloiseann múinteoirí daltaí ag labhairt i mBéarla, cuirfear nóta i nGaeilge abhaile chuig na tuismitheoirí le cur i gcuimhne dóibh go bhféadfaí an Liúntas Leanaí a chailleadh má leanann an Bhéarlóireacht ar aghaidh. Tabharfar Nótaí Scoir ar na nótaí seo.

2, Aon duine atá ag obair don Stát, tabharfar sé mhí dóibh snas a chur ar a gcuid Gaeilge nó caillfidh siad 10% den tuarastal a íoctar leo agus tabharfar é don chomhghleacaí oifige a bhaineann úsáid as Gaeilge amháin ina ghnó, go laethúil.

3. Cuirfear 25% sa bhreis le tuarastal aon oibrí Stáit (Teachtaí Dála agus Seanadóirí san áireamh) atá in ann Gaeilge a labhairt go líofa, agus nach labhróidh tada ach Gaeilge agus iad ag dul i ngleic le gnóthaí stáit.

4. As seo amach, ní thabharfar aon phost Stáit (Teachtaí Dála agus Seanadóirí san áireamh) don duine nach bhfuil in ann a theanga dhúchais a labhairt agus a scríobh, le líofacht.

5. Ní labhrófar ach Gaeilge sna cúirteanna dlí, fiú mura dtuigeann lucht labhartha an Bhéarla céard atá ag dul ar aghaidh.

6. Ní bheidh aon ghá ceadúnas teilifíse a íoc ag an té atá ag éisteacht le TG4 amháin, ach ardófar costas an cheadúnais móide €100 sa bhreis an chainéal, má bhíonn aon duine ag breathnú ar chainéal ar a bhfuil an Béarla mar phríomhtheanga labhartha.

Beidh deis ag daoine a gcuid aighneachtaí a chur in iúl ach ríomhphost a sheoladh chuig gleonagaeilge@amadánaibreáin.ie.

Dronuilleog an Scríbhneora

Ní raibh mé ar an eolas faoin teacht le chéile ar a dtugtar Dronuilleog an Scríbhneora i gCultúrlann Uí Chanáin i nDoire go dtí an tseachtain seo caite nuair a sheol Caoimhín Ó Peatáin an scéal chugam i ríomhphost. 

Is é Dave Duggan, blagálaí agus drámadóir, scríbhneoir a scríobhann i mBéarla agus i nGaeilge, a thug Dronuilleog an Scríbhneora ar an bhfód, le deis a thabhairt do scríbhneoirí na Gaeilge, nua agus bunaithe, a theacht le chéile go neamhfhoirmiúil uair sa mhí lena dtaithí, lena dtuairimí agus lena mianta a roinnt lena chéile.

Bhí seachtar againn i láthair Dé hAoine seo caite, an chéad uair agamsa ann ach an ceathrú huair ag Dave agus cuid de na scríbhneoirí eile. Bhíomar inár suí ag an mbord, díreach taobh istigh de dhoras tosaigh na Cultúrlainne, ag ól caife agus ag roinnt eolais lena chéile faoi cheird na scríbhneoireachta. Tá caife na Cultúrlainne, agus an fhoireann ann, ar fheabhas ar fad. 

Ócáid an-phléisiúrtha, agus bhí sé go hálainn casadh le Dave agus leis na scríbhneoirí eile. Ní gá bheith i do scríbhneoir proifisiúnta le páirt a ghlacadh sa Dronuilleog. Ní ceardlann atá ann. Ní ag scríobh ná ag léamh saothar a chéile a bhíomar, ach ag foghlaim óna chéile; ag roinnt ár dtaithí agus ár n-eolas, ag tacú lena chéile. 

Beidh an chéad teacht le chéile eile sa Chultúrlann ar an Aoine, 27 Márta, idir 11:00am -12:00pm. Feicfidh mé ann thú, le cúnamh ár mBé!

An Chúirt Filíochta - Oireachtas na Samhna 2025

Chuile bhliain, ó bhí 2010 ann, tagann slua breá filí le chéile ag an gCúirt Filíochta ag Oireachtas na Samhna agus is amhlaidh a tharla, anuraidh, nuair a tháinig 33 file le chéile i mBéal Feirste.  

Nuair a thosaigh mé fhéin, Bríd Ní Mhóráin, Proinsias Mac a'Bhaird agus lucht an Oireachtais (le tacaíocht leanúnach ó Fhoras na Gaeilge) ag obair le chéile ar an ócáid bhliaintúil seo i 2010, ní raibh ach ocht bhfile i láthair, mar a scríobh mé anseo. Ó shin i leith, tá líon na bhfilí ag méadú chuile bhliain, mar atá líon na ndaoine a bhíonn sa lucht éisteachta. Ár mbuíochas ó chroí libh uilig, a chairde na filíochta!

In aimsir Chovid, tháinig muid le chéile go fíorúil, agus is féidir na físeáin fhíorúla a chuir Proinsias le chéile na blianta sin a fheiceáil ar YouTube anseo (2020) agus anseo (2021). 

Leis seo, tá grianghraif de na filí a d'aithris i mbliana, san ord inar tháinig siad chuig an bpóidiam le dán a rá nó a chasadh (mar a rinne Fearghas ildánach), mar a leanas,  

Áine Ní Ghlinn, Mícheál Ó hUanacháin, Máire Ní Laoire, Eoin McEvoy, Máire Dinny Wren, Fearghas Mac Lochlainn, Mícheál Ó Ruairc, Ciara Ní É, Colette Ní Ghallchóir, Proinsias Mac a'Bhaird, Paul Capretti-Rogers (Oileán Mhanann), Aedín Geary (ag leámh dán le Nuala Reilly, nach raibh in ann a bheith linn ar an lá), Sylvia Bledow, Sam Ó Fearraigh, Áine Durkin, Magaidh Cunningham (Albain), Niamh Ní Lochlainn, Pól Mag Uidhir, Máirí Anna Nic Ualraig (Albain), Máirín Mhic Lochlainn, Bríd Ní Mhóráin, Phil Gawe (Oileán Mhanann), Annie Kissack (Oileán Mhanann), Matt Ó Maonaigh, Padaí de Cléir, Sibéal Ní Chonghaile, Ceaití Ní Bheildiúin, Alma Ní Ghormáin (a d'aithris dán le Dónal Mac Diarmada, file Ghaoth Bearra), Alasdair Mac Cuish (Albain), Dubhán Ó Longáin, Janet Mac Donald (Albain) Iain Ó Leocháin, Seán Ó Conghaile. 

Ár mbuíochas le Róisín Sheehy as dán dá cuid a thabhairt dúinn don ócáid (ní raibh sí in ann bheith i láthair) agus le Proinsias, ár sirriam gníomhach uasal, a d'aistrigh na dánta nach raibh i nGaeilge agus a chuir na dánta uilig ar scáileán le go mbeadh muid in ann a bheith ag léamh agus/nó ag éisteacht nuair a bhí na dánta á n-aithris. 

Ócáid neamhfhoirmiúil phléisiúrtha a bhí ann, mar is iondúil. Táim ag súil go mór le Cúirt Filíochta na bliana seo chugainn. Beidh muid ar ais i gCill Airne i 2026. Feicfidh mé ann sibh, a chairde, le cúnamh ár mBé. 

Cé thú fhéin, anyways?

Ceann de na heachtraí a tháinig chun cuimhne agus cneasú na corróige faoi lán seoil, le déanaí, ná an scéal a chuala mé agus mé i gcomhluadar seisear nó seachtar eile, blianta fada ó shin. Bhíomar ag labhairt faoi eachtraí a tharla dúinn nuair a bhíomar inár ndéaga, más buan mo chuimhne; rudaí a rinneamar a bhain gáirí asainn, ag an am. 

D'inis duine den chomhluadar faoin am a rug sé fhéin agus cairde leis greim ar phréachán, cheangal téad lena chois, chaith peitreal ar an téad, las an téad, agus scaoil leis an bpréachán bocht, a thosaigh ag eitilt leis, trí thine agus ag grágaíl; teann faitís nó péine, is dócha. 

Bhain uafáis an scéil sin siar asam, ach an rud ba mhó a chuir isteach orm ná an gáirí bríomhar a bhain insint na heachtra as an gcomhluadar ina raibh mé i mo shuí. Cheap formhór acu go raibh sé iontach greannmhar, ba chosúil. Níor cheap mise go raibh, agus dúirt mé amhlaidh. Ní aon ionadh, arsa duine acu, le cantal, 'nach feoilséantóir thusa?' Bhí duine eile sa chomhluadar nach raibh ag gáirí, ach nach ndúirt a dhath. 

Tá sé tugtha faoi deara agam, thar na blianta-sách-fada atá caite agam ar an saol seo, nach mar a chéile a bhreathnaíonn daoine ar eachtraí an tsaoil. Tá daoine ann (a) a sheasfaidh a bhfód go glórach (ní chuireann siad fiacail ann, bíodh sí ceart nó mícheart), (b) daoine eile a théann ar chúl scéithe lena mbarúil ('ní bhaineann sé liom," ''ná habair tada, nó tú fhéin a bheas thíos leis,') (c) daoine eile a mbíonn níos mó trua acu don chiontóir ná don íospartach ('an créatúr, tá a fhadhbanna fhéin aige,' 'níor thuig sé céard a bhí á dhéanamh aige,' 'ní raibh ann ach píosa spraoi,'), nó (d) na daoine a chreideann, beag beann ar thorthaí, i 'saoirse cainte' agus 'saor thoil' an duine. 

Más rud go bhfuil tú ag léamh, nó ag cloisteáil faoin méid atá ag tarlú ar fud an domhain, faoi láthair - ionradh na hÚcráine, bagairtí na dtíortha láidre móra ar thíortha eile, úsáid intleacht shaorga le mí-úsáid a bhaint as mná agus páistí ar líne, na heachtraí i Veiniséala, tuairimí a bhaineann le hinimiricigh, thall is abhus - bhfuil tú ag gáirí, bhfuil tú glórach, bhfuil tú tostach - nó cé thú fhéin, anyways?

Smaointe Ag Rith

Ó tharla go bhfuair mé corróg nua roinnt seachtainí ó shin, ní raibh mórán eile ar bun agam, idir sin agus anois, ach cleachtadh coisíochta, agus cneasú. Tá an phian imithe, agus tá mo chuid fuinnimh ar an mbealach ar ais, diaidh ar ndiaidh. Is gearr uaim mo sheanléim, shamhlóinn.  

Ar aon nós, a fhad is a bhí mé ag cneasú liom, i mo luí nó i mo shuí, gan tada eile a d'fhéadfainn a dhéanamh ceal fuinnimh, bhí am ag mo chuid smaointe bheith ag rútáil trí mo chuid cuimhní cinn. Is iomaí cuimhne a tháinig chun cinn; cuid acu brónach, cuid acu dearfach, cuid acu áthasach, cuid acu diúltach, agus ceann nó dhó a tháinig chun cinn a raibh dearmad glan déanta agam ar an eachtra lenar bhain siad! Ach, is scéalta iad sin do bhlagmhír eile, amach anseo. B'fhéidir. 

Blianta ó shin, roinnt blianta sula bhfuair mo dheirfiúr Ciara bás, bhíodh sí ag obair in ionad altranais, áit a mbíodh sí ag tabhairt aire d'othair a bhí gafa ag néaltrú; an galar Alzheimer ach go háirithe, más buan mo chuimhne. Cé nach raibh sí ag obair san ionad altranais le cúpla bliain roimhe, fuair sí cead ón lucht bainistíochta, is dócha, dul ar cuairt ann, dá mba mhian léi. Duine lách a bhí inti agus ní dhearna sí dearmad orthu, fiú agus post nua faighte aici. 

Bhí mé thall ar cuairt, uair amháin, agus d'iarr sí orm ar mhaith liom a dhul in éineacht léi chuig an ionad altranais. Ní raibh sí ar ais san ionad le tamall, agus bhí sí ag iarraidh mé a chur in aithne do na haltraí, agus hello a rá le chuile dhuine ann, ag an am céanna. Nuair a shroich muid an áit, chuir sí mé in aithne do na hoibrithe ann, ar dtús, agus ansin shiúlamar isteach sa 'seomra suite' le go mbeadh sí in ann mé a chur in aithne do na clients, mar a thugtar orthu thall. 

Duine ar dhuine, le gliondar ina gcuid súl, d'éirigh na clients uilig le barróg a thabhairt do Chiara. Thug mé faoi deara go raibh ainm chuile dhuine acu fós ar eolas aici, cé nach féidir liom a bheith cinnte go raibh cuimhne acusan uilig ar ainm mo dheirféar. Sin néaltrú. Sciobann sé cuimhní. Bhí go leor 'I miss you so much' le cloisteáil uathu, mar sin fhéin.  

Bhí bean amháin, bean bheag le meangadh áthais ar a béal, ina seasamh go foighneach, ag fanacht lena deis barróg a thabhairt do Chiara. Nuair a fuair sí a deis bharróige, rug sí greim ar lámha Chiara, bhreathnaigh uirthi le lúcháir, agus dúirt,

'I can't remember who you are, but I know I love you.'

An lorg nach maireann beo beathach sa chuimhne, maireann sé sa chroí. D'fhág Ciara lorg. Chuir mo chuid smaointe é sin i gcuimhne dom. Bhí a fhios ag mo chroí é, cheana féin.