An Chúirt Filíochta - Oireachtas na Samhna 2025

Chuile bhliain, ó bhí 2010 ann, tagann slua breá filí le chéile ag an gCúirt Filíochta ag Oireachtas na Samhna agus is amhlaidh a tharla, anuraidh, nuair a tháinig 33 file le chéile i mBéal Feirste.  

Nuair a thosaigh mé fhéin, Bríd Ní Mhóráin, Proinsias Mac a'Bhaird agus lucht an Oireachtais (le tacaíocht leanúnach ó Fhoras na Gaeilge) ag obair le chéile ar an ócáid bhliaintúil seo i 2010, ní raibh ach ocht bhfile i láthair, mar a scríobh mé anseo. Ó shin i leith, tá líon na bhfilí ag méadú chuile bhliain, mar atá líon na ndaoine a bhíonn sa lucht éisteachta. Ár mbuíochas ó chroí libh uilig, a chairde na filíochta!

In aimsir Chovid, tháinig muid le chéile go fíorúil, agus is féidir na físeáin fhíorúla a chuir Proinsias le chéile na blianta sin a fheiceáil ar YouTube anseo (2020) agus anseo (2021). 

Leis seo, tá grianghraif de na filí a d'aithris i mbliana, san ord inar tháinig siad chuig an bpóidiam le dán a rá nó a chasadh (mar a rinne Fearghas ildánach), mar a leanas,  

Áine Ní Ghlinn, Mícheál Ó hUanacháin, Máire Ní Laoire, Eoin McEvoy, Máire Dinny Wren, Fearghas Mac Lochlainn, Mícheál Ó Ruairc, Ciara Ní É, Colette Ní Ghallchóir, Proinsias Mac a'Bhaird, Paul Capretti-Rogers (Oileán Mhanann), Aedín Geary (ag leámh dán le Nuala Reilly, nach raibh in ann a bheith linn ar an lá), Sylvia Bledow, Sam Ó Fearraigh, Áine Durkin, Magaidh Cunningham (Albain), Niamh Ní Lochlainn, Pól Mag Uidhir, Máirí Anna Nic Ualraig (Albain), Máirín Mhic Lochlainn, Bríd Ní Mhóráin, Phil Gawe (Oileán Mhanann), Annie Kissack (Oileán Mhanann), Matt Ó Maonaigh, Padaí de Cléir, Sibéal Ní Chonghaile, Ceaití Ní Bheildiúin, Alma Ní Ghormáin (a d'aithris dán le Dónal Mac Diarmada, file Ghaoth Bearra), Alasdair Mac Cuish (Albain), Dubhán Ó Longáin, Janet Mac Donald (Albain) Iain Ó Leocháin, Seán Ó Conghaile. 

Ár mbuíochas le Róisín Sheehy as dán dá cuid a thabhairt dúinn don ócáid (ní raibh sí in ann bheith i láthair) agus le Proinsias, ár sirriam gníomhach uasal, a d'aistrigh na dánta nach raibh i nGaeilge agus a chuir na dánta uilig ar scáileán le go mbeadh muid in ann a bheith ag léamh agus/nó ag éisteacht nuair a bhí na dánta á n-aithris. 

Ócáid neamhfhoirmiúil phléisiúrtha a bhí ann, mar is iondúil. Táim ag súil go mór le Cúirt Filíochta na bliana seo chugainn. Beidh muid ar ais i gCill Airne i 2026. Feicfidh mé ann sibh, a chairde, le cúnamh ár mBé. 

Cé thú fhéin, anyways?

Ceann de na heachtraí a tháinig chun cuimhne agus cneasú na corróige faoi lán seoil, le déanaí, ná an scéal a chuala mé agus mé i gcomhluadar seisear nó seachtar eile, blianta fada ó shin. Bhíomar ag labhairt faoi eachtraí a tharla dúinn nuair a bhíomar inár ndéaga, más buan mo chuimhne; rudaí a rinneamar a bhain gáirí asainn, ag an am. 

D'inis duine den chomhluadar faoin am a rug sé fhéin agus cairde leis greim ar phréachán, cheangal téad lena chois, chaith peitreal ar an téad, las an téad, agus scaoil leis an bpréachán bocht, a thosaigh ag eitilt leis, trí thine agus ag grágaíl; teann faitís nó péine, is dócha. 

Bhain uafáis an scéil sin siar asam, ach an rud ba mhó a chuir isteach orm ná an gáirí bríomhar a bhain insint na heachtra as an gcomhluadar ina raibh mé i mo shuí. Cheap formhór acu go raibh sé iontach greannmhar, ba chosúil. Níor cheap mise go raibh, agus dúirt mé amhlaidh. Ní aon ionadh, arsa duine acu, le cantal, 'nach feoilséantóir thusa?' Bhí duine eile sa chomhluadar nach raibh ag gáirí, ach nach ndúirt a dhath. 

Tá sé tugtha faoi deara agam, thar na blianta-sách-fada atá caite agam ar an saol seo, nach mar a chéile a bhreathnaíonn daoine ar eachtraí an tsaoil. Tá daoine ann (a) a sheasfaidh a bhfód go glórach (ní chuireann siad fiacail ann, bíodh sí ceart nó mícheart), (b) daoine eile a théann ar chúl scéithe lena mbarúil ('ní bhaineann sé liom," ''ná habair tada, nó tú fhéin a bheas thíos leis,') (c) daoine eile a mbíonn níos mó trua acu don chiontóir ná don íospartach ('an créatúr, tá a fhadhbanna fhéin aige,' 'níor thuig sé céard a bhí á dhéanamh aige,' 'ní raibh ann ach píosa spraoi,'), nó (d) na daoine a chreideann, beag beann ar thorthaí, i 'saoirse cainte' agus 'saor thoil' an duine. 

Más rud go bhfuil tú ag léamh, nó ag cloisteáil faoin méid atá ag tarlú ar fud an domhain, faoi láthair - ionradh na hÚcráine, bagairtí na dtíortha láidre móra ar thíortha eile, úsáid intleacht shaorga le mí-úsáid a bhaint as mná agus páistí ar líne, na heachtraí i Veiniséala, tuairimí a bhaineann le hinimiricigh, thall is abhus - bhfuil tú ag gáirí, bhfuil tú glórach, bhfuil tú tostach - nó cé thú fhéin, anyways?

Smaointe Ag Rith

Ó tharla go bhfuair mé corróg nua roinnt seachtainí ó shin, ní raibh mórán eile ar bun agam, idir sin agus anois, ach cleachtadh coisíochta, agus cneasú. Tá an phian imithe, agus tá mo chuid fuinnimh ar an mbealach ar ais, diaidh ar ndiaidh. Is gearr uaim mo sheanléim, shamhlóinn.  

Ar aon nós, a fhad is a bhí mé ag cneasú liom, i mo luí nó i mo shuí, gan tada eile a d'fhéadfainn a dhéanamh ceal fuinnimh, bhí am ag mo chuid smaointe bheith ag rútáil trí mo chuid cuimhní cinn. Is iomaí cuimhne a tháinig chun cinn; cuid acu brónach, cuid acu dearfach, cuid acu áthasach, cuid acu diúltach, agus ceann nó dhó a tháinig chun cinn a raibh dearmad glan déanta agam ar an eachtra lenar bhain siad! Ach, is scéalta iad sin do bhlagmhír eile, amach anseo. B'fhéidir. 

Blianta ó shin, roinnt blianta sula bhfuair mo dheirfiúr Ciara bás, bhíodh sí ag obair in ionad altranais, áit a mbíodh sí ag tabhairt aire d'othair a bhí gafa ag néaltrú; an galar Alzheimer ach go háirithe, más buan mo chuimhne. Cé nach raibh sí ag obair san ionad altranais le cúpla bliain roimhe, fuair sí cead ón lucht bainistíochta, is dócha, dul ar cuairt ann, dá mba mhian léi. Duine lách a bhí inti agus ní dhearna sí dearmad orthu, fiú agus post nua faighte aici. 

Bhí mé thall ar cuairt, uair amháin, agus d'iarr sí orm ar mhaith liom a dhul in éineacht léi chuig an ionad altranais. Ní raibh sí ar ais san ionad le tamall, agus bhí sí ag iarraidh mé a chur in aithne do na haltraí, agus hello a rá le chuile dhuine ann, ag an am céanna. Nuair a shroich muid an áit, chuir sí mé in aithne do na hoibrithe ann, ar dtús, agus ansin shiúlamar isteach sa 'seomra suite' le go mbeadh sí in ann mé a chur in aithne do na clients, mar a thugtar orthu thall. 

Duine ar dhuine, le gliondar ina gcuid súl, d'éirigh na clients uilig le barróg a thabhairt do Chiara. Thug mé faoi deara go raibh ainm chuile dhuine acu fós ar eolas aici, cé nach féidir liom a bheith cinnte go raibh cuimhne acusan uilig ar ainm mo dheirféar. Sin néaltrú. Sciobann sé cuimhní. Bhí go leor 'I miss you so much' le cloisteáil uathu, mar sin fhéin.  

Bhí bean amháin, bean bheag le meangadh áthais ar a béal, ina seasamh go foighneach, ag fanacht lena deis barróg a thabhairt do Chiara. Nuair a fuair sí a deis bharróige, rug sí greim ar lámha Chiara, bhreathnaigh uirthi le lúcháir, agus dúirt,

'I can't remember who you are, but I know I love you.'

An lorg nach maireann beo beathach sa chuimhne, maireann sé sa chroí. D'fhág Ciara lorg. Chuir mo chuid smaointe é sin i gcuimhne dom. Bhí a fhios ag mo chroí é, cheana féin. 

Féile Pan Cheilteach 2026 - An Gearrliosta

 

Reáchtálfar Comórtas Náisiúnta Amhrán Nuachumtha Pan Cheilteach ’26 sa VISUAL Carlow, in Amharclann George Bernard Shaw, Ceatharlach, oíche Dé Sathairn, 24 Eanáir ag 8.00i.n.

As 46 iarratas, roghnaíodh 15 amhrán don ghearrliosta. I measc na n-amhrán ar an ngearrliosta (féach thíos) tá cinn ó Chonamara, Dún na nGall, Baile Átha Cliath, Ciarraí, Ceatharlach, Maigh Eo, Cill Chainnigh agus Loch Garman.

Is iad na moltóirí ná an t-amhránaí, Charlie McGettigan, an t-amhránaí agus iarbhall den bhanna Celtic Woman, Órla Fallon, agus Martin Bridgeman, láithreoir leis an stáisiún raidió KCLR96FM.

Is é an ceoltóir agus cumadóir Ollie Hennessy a bheidh ina stiúrthóir ceoil ar an oíche, agus ina chuideachta beidh an Pan Celtic House Band.

Osclófar na doirse ag 7.00i.n. agus cuirfear tús le himeachtaí na hoíche ag 8.00i.n. Beidh fáilte roimh chách. Is féidir ticéid ar €15 a chur in áirithe anois ag boxoffice@visualcarlow.ie, nó ag 059 9172400, nó is féidir íoc ag an doras ar an oíche.

Má tá tuilleadh eolais uait, is féidir dul i dteagmháil le Bríde ar 087 2857048, Emma ar 085 1340047 nó seol ríomhphost chuig pancelticcarlow@gmail.com.

An Gearrliosta

1. Áine Durkin. “Briseadh Croí”. Conamara / Dún na nGall

    (Amhránaí: Méabh Ní Lochnáin)

2. Dave Barron & Fiach Ó M “Dúlra Scriosta” Ceatharlach

3. Bernard McCabe. “Tabhair Dom Do Lámh” Maigh Eo

4. Seán Breathnach. “Ceatharlach Le Chéile”. Ceatharlach

5. Paul Kelly & Damian. “Imigh Ón Áit Seo”. BÁC.

6. Damian Mac Gabhann “Hé Hó Craic ar an mbád”. BÁC.

7. Emmet Jones/Dara Eaton. “Mo Ghrása” Dara & The Patsys. Ceatharlach

8. Fergal Cantona. “Caoineadh Deirdre” Cill Chainnigh.

9. Stephen Murphy. “Aithrí”. Loch Garman

10. enCÓRe. “Ós Do Chomhair”. Ceatharlach

11. Éire & Chulainn “Áit a Bhíonn Faoi Uisce”. Loch Garman

12. Noeleen Ní Cholla “Fan Liom”. Gaoth Dobhair, Dún na nGall

13. Amano Miura. “An Domhan Thíos” An tSeapáin & Cill Airne, Ciarraí

14. Éabha Breathnach. “Ceanndána”. Conamara.

15. Oisín & Gaelcholáiste. “Siúl Ar Aghaidh”. Ceatharlach.

Fírinne na Bliana Nua

Blianta ó shin, bhínn ag scríobh blagmhíreanna, anseo agus ansiúd, faoin bhfírinne. Is minic mé amhrasach faoin méid a léim ar na meáin shóisialta, an dtuigeann sibh. Ach, sin scéal eile.

Roinn blianta ó shin, tugadh an ornáid sin thuas dúinn, mar bhronntanas beag don Nollaig. Bhain an bronntanas gáirí asainn, mar thuig muid an teachtaireacht, go maith. Creid é nó ná creid, tá grá ollmhór ag an mbronntóir do thuismitheoirí an tí seo.

Pé scéal é, tá sí ar an matal againn, ó shin. An mhí seo caite, tháinig cuairteoir chun tí. Cuairteoir í a thagann go rialta, ach ba léir nach raibh an ornáid (nílim in ann theacht ar aon fhocal eile a d'fheilfeadh dá leithéid) tugtha faoi deara aici, roimhe. Thosaigh an cuairteoir ag stánadh ina treo. Sheas sí suas. Shiúil sí anonn chuig an matal, go mall réidh. Thiontaigh sí thart, go sciobtha, agus dúirt,

'Is that what I think it is?'

Anois, a léitheoirí, ní féidir liomsa, ná le haon duine agaibhse, shamhlóinn, fios a bheith againn cén 'thinking' atá ag dul ag aghaidh i gcloigeann aon duine eile, ach bhí mé den bharúil go raibh an teachtaireacht faighte aici. 

'Probably.' arsa mé fhéin. 

Ar aon nós, a léitheoirí, sí an teachtaireacht atá agam fhéin daoibh, inniu, agus an bhliain nua ar thóir rúin nó dhó uainn, ná bhur gcuid súile a choinneáil oscailte, an bréagríocht a thabhairt faoi deara, agus mura mbíonn an méid a thugann sibh faoi deara inchreidte nó inghlactha, tá mo chead agaibh an pictiúr seo thíos a roinnt. 

An Chúirt Filíochta - Oireachtas na Samhna 2025

Tá ár n-ócáid bhliantúil, An Chúirt Filíochta, ar ais linn arís agus, an geábh seo, beidh muid uilig ag tabhairt ár n-aghaidh agus ár ndánta i dtreo Bhéal Feirste, áit a mbeidh Oireachtas na Samhna ar siúl idir 29 Deireadh Fómhair agus 2 Samhain.

Is ar an Satharn, 1 Samhain, ag 2:00in, i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich a bheas muid uilig ag bailiú le chéile le réabadh a dhéanamh aithris a dhéanamh ar na dánta a bheas cumtha againn don Chúirt.  

Mar is iondúil, beidh mé fhéin agus Bríd Ní Mhóráin ag crochadh thart, mar mhná tí, le súil a choinneáil ar Phroinsias dháileadh an Cognac, caviar agus cócaoin, agus, más gá, triail a bhaint astu roimh ré, ar mhaithe libhse, a chumadóirí; le bheith cinnte go bhfuil siad ar ardchaighdeán, an dtuigeann sibh.  

Beidh obair theicniúil le déanamh ag Proinsias Mac a'Bhaird, sirriam gníomhach agus eagraí na Cúirte, in am don ócáid, mar sin bheadh sé thar a bheith buíoch ach bhur gcuid dánta a fháil roimh an Déardaoin, 30 Deireadh Fómhair, chuig pmacabhaird ag gmail ponc com, sé sin, más mian leat do dhán/dhánta a bheith le feiceáil ar an scáileán agus tú i mbun aithrise. 

Ní gá cloí le téama nó téamaí an bharántais, ach iarrtar ort gan ach dán amháin nó dhá dhán ghairide a thabhairt leat, mar d'fhéadfadh cuid den lucht éisteachta titim ina gcodladh bheith ag dul chuig ócáid eile, agus beidh orainn cloí leis an am atá leagtha síos don Chúirt Filíochta ag lucht eagraithe an Oireachtais. Bíonn siad sách cantalach cúramach faoi chúrsaí ama, mar a thuigfeá, agus caithfidh muid a bheith cinnte go mbeidh am againn dul ar ragairne do na sólaistí, ag deireadh na Cúirte. Ár mbuíochas le Clár na Leabhar Gaeilge/Foras na Gaeilge as a gcuid urraíochta fialmhaire. 

Is ócáid shóisialta atá i gceist leis an gCúirt Filíochta, agus beidh fáilte roimh lucht éisteachta chomh maith le lucht aithrise. Cuirtear fáilte ar leith roimh fhilí nua, is cuma cén aois iad. Tá muid thar a bheith buíoch d'fhoireann an Oireachtais as a gcuid tacaíochta. Cuidíonn siad linn, chuile bhliain, croí na filíochta a choinneáil ag bualadh. 

Iarrtar oraibh, le bhur dtoil, Deasghnátha na Cúirte a léamh go cúramach, ar fhaitíos go mbeadh gá le breab aon cheist agaibh do na hoifigigh, roimh an gCúirt. 

Barántas

Do Bhaird, Filí agus Ollaimh Bhanbha, beannachtaí!

Whereas, ós tearc an éisteacht a thugtar don éigse, tá an domhan thoir agus an domhan thiar ar shiúl chun sioparnaí. Cuireann fáithe fealltacha cogair chalaoise i gcluas agus is minice bréag agus bladar á chluinstin ag pobal fulangach. Thairis sin, tugtar ár n-ógánaigh a thugann dúshlán ceoil ar ghéarleanúint agus cinedhíothú os comhair bhreithimh na nGall lena nglórthaí a chur ar ceal.

Be it known, tá maorgacht ár mbratacha á chlaonadh, tá síocháin ár ndaoine á réabadh agus go bhfuiltear ag iarraidh beag a dhéanamh dár n-amhráin agus dár n achainíocha.

Whereas, tá ceithre chuid de Chúig Achadh Uisnigh ag roghnú ceann urra úr a labhrós ar a son. Cén dán molta a chumfaidh Éigse Éireann dár n-uachtarán nua agus cén chomhairle a chuirfear uirthi agus í ag iarraidh Críocha Fáil a mhuirniú agus threorú le go mbeidh dóchas agus rath ar a chlann?

Ordaítear duit, subpoena ad testificum, fianaise a thabhairt os comhair Cúirte a eagrófar ar an tSatharn, an chéad lá de mhí na Samhna i mBéal Feirste cois cuain ag 2.00 pm, maidir le bratacha, brúidiúlacht agus bearta dóchais.

Tugtha faoi mo lámhsa [le húdarás incheistithe] ar an lá seo, an dara lá dhéag de Dheireadh Fómhair, Bliain ár dTiarna Dhá Mhíle Fiche a Cúig.

                                                            PROINSIAS MAC A’ BHAIRD
                                                                               Sirriam (mall)ghníomhach

God Save The King!

Deasghnátha na Cúirte

Ní léifidh aon fhinné níos mó ná dhá dhán mar fhianaise, ach bíodh an tríú ceann réidh aige ar eagla nach mbeidh rannpháirtíocht shásúil ó fhilí sásúla ann lá na Cúirte.

Ní gá don fhinné cloí le téama na Cúirte agus ní gá don fhinné dán dá chuid féin a aithris ach iarrtar ar gach finné a bheith sa tseomra cheart.

Is nós don ghiúiré bualadh bos a thabhairt d’fhinné nuair a bheidh fianaise tugtha aige. Ní nós bualadh bos a thabhairt agus an finné i lár aithrise [ach amháin sa chás go maslaítear lucht uabhair ar bhealach nuálach turgnamhach].

Seachnaítear an caoineadh agus an t-olagón ach amháin sa chás go mbíonn tubaiste mhór náisiúnta nó pearsanta ann maidin na Cúirte. Beidh sé de dhualgas ar oifigigh na Cúirte sainmhíniú a dhéanamh ar a bhfuil i gceist le tubaiste. Ní aireofar LGFA Dhún na nGall, tacsaithe Bhéal Feirste ná Jim Gavin ina thubaiste phearsanta nó náisiúnta.

Bronnfar dram uisce beatha, crág duilisc agus pins snaoisín ar gach finné a thugann fianaise shásúil. Bronnfar buidéal Cognac, caviar agus líne cócaoin ar fhinné a chuireann an giúiré ag gáire os ard.

Ar iarratas i scríbhinn ó ⅔ den ghiúiré a fhaightear 6 mhí roimh dháta na Cúirte, cuirfear aistriúchán comhuaineach ar fáil sna teangacha seo a leanas: Ultais, Gàidhlig, Gaelg, Gaelscoilis, Cant, agus Gaelic Bhóthar na bhFál.

Ceadaítear éirí in airde, éirí ar tháblaí agus éirí amach ach ní cheadaítear éirí suas ar bhaill eile den ghiúiré [a fhad is a bhíonn gnó na Cúirte ar siúl].

Beidh sé de chead ag an ghiúiré finné a cheistiú. Muna bhfaightear freagra sásúil, beidh sé de chead ag an ghiúiré a gcuid seanfháinní óir a chaitheamh ar an fhinné.

Taispeántar an meas is dual d’oifigigh na Cúirte agus beannaítear go cuirtéiseach leo. Tá cead ag finné deoch mheisciúil a cheannach d’aon oifigeach roimh, i rith nó i ndiaidh imeachtaí na Cúirte agus ní fhéachfar air sin mar bhreab. Ní gá d’oifigigh na Cúirte a bheith cáilithe in aon rud fónta, ach is gá dóibh a bheith beo agus fá scread asail de láthair na Cúirte.

Tá cead ag finné a chuid fianaise a chanadh, ach ní mór glór ceolmhar binn a bheith aige. Seachnaítear na mionghléasanna agus an Hip Hop.

Ceadaítear don ghiúiré tuilleadh rialacha a chur leis an liosta seo agus nósanna nua a bhunú gan choinne.

Amhráin Áine

Is beag a cheap mé, fadó fadó fadó nuair a thosaigh mé ag breacadh mo chuid smaointe ar phár den chéad uair riamh, go mbeadh dlúthdhiosca de mo chuid amhrán ag teacht ar an bhfód lá éigin ach sin é a bheas ag tarlú, arú amárach, 14 Meán Fómhair, Tigh Mhichael Jack in Eanach Mheáin.

Is in Eanach Mheáin a rugadh agus a tógadh mé, an chéad oileán i gCeantar na nOileán anseo i gConamara, agus táim ag súil go mór leis an ócáid, caithfidh mé a rá. 

Beidh an seoladh ar siúl mar chuid d'fhéile 'Ainm Cleite,' féile a tháinig ar an bhfód cúpla bliain ó shin 'mar aitheantas ar scríbhneoirí agus ar fhilí na háite.'

Tá forbairt agus caomhnú na teanga agus an chultúir mar chuid de phríomhaidhmeanna Ghlór na nOileán agus tá ríméad orm go mbeidh saothar de mo chuid páirteach i gcur chun cinn na n-aidhmeanna sin.

Más mian leat cóip chrua den dlúthdhiosca a fháil, is féidir é a cheannacht ar líne ar shuíomh Chló Iar-Chonnacht, nó sna siopaí áitiúla anseo i gConamara, Tigh Durkin, Tigh Mhichael Joe, Tigh Rory, Tigh Plunkett nó ag Bláthanna agus Bronntanais Charoline; nó i Macs Bookshop nó House No. 35 i mBun Cranncha. 

Más fearr leat cóip leictreonach a cheannacht, traic amháin nó an t-albam uilig, is féidir é sin a dhéanamh anseo ar Bandcamp.